Republika Południowej Afryki

Obszar 1221,0 tys. km2; 4 prowincje (Przylądkowa, Natal, Orania i Transwal) i 10 bantustanów; 33 mln ludności (1989 r.); 28 osób na 1 km2; stolica konstytucyjna Kapsztad (1912 tys. mieszk.), Pretoria — siedziba rządu (823 tys. mieszk. 1989 r.); większe miasta (tys.): Johannesburg (1729), Durban (1021), Port Elizabeth (402); Afrykanie 75%, (Khosa, Zulusi, Sotho, Tsonga, Ndebele, Suazi, Wenda), Biali 15%, Koloredzi, Azjaci; języki urzędowe: afrikaans i angielski; chrześcijanie 45%, animiści 39%; waluta: 1 rand = 100 centów.

Większą część terytorium RPA zajmują rozległe i wysokie wyżyny, tzw. veldy. Na północy opadają one łagodnie do kotliny Kalahari, a na południu kończą się tzw. Wysoką Krawędzią, mającą miejscami charakter górski (Góry Smocze z najwyższym szczytem kraju Cathkin Peak — 3650 m n.p.m., Góry Śnieżne, Roggeveldberge, Nuweveldberge i in.). Jedynym obszarem nizinnym w RPA jest wąski pas ciągnący się wzdłuż oceanów Indyjskiego i Atlantyckiego.

Dzięki położeniu RPA w strefie okołozwrotnikowej i dużemu wzniesieniu nad poziomem morza panuje tu ciepły i zdrowy klimat. W głębi kraju jest to klimat zwrotnikowy kontynentalny z dość dużymi wahaniami temperatur miesięcznych, a w południowo-wschodnim pasie wybrzeży — zwrotnikowy morski. Głównymi typami naturalnej szaty roślinnej są we wnętrzu kraju sawanny i stepy, na południowym-wschodzie — roślinność typu śródziemnomorskiego i wiecznie zielone lasy podzwrotnikowe, zaś na północo-zachodzie roślinność półpustynna i pustynna. Świat zwierząt został na obszarze RPA w znacznym stopniu przetrzebiony. Większe skupiska zwierząt znajdują się jedynie w parkach narodowych i rezerwatach.

Pierwszymi mieszkańcami Afryki Południowej byli Buszmeni i Hotentoci, wyparci następnie przez plemiona Bantu w rejon pustyni Kalahari. W XV w. wybrzeża Afryki Południowej penetrowali żeglarze portugalscy, a od połowy XVII w. w okolicy dzisiejszego Kapsztadu osiedlali się chłopi holenderscy zwani Burami. Założona przez nich kolonia — Kraj Przylądkowy, została na początku XIX w. opanowana przez Brytyjczyków, wskutek czego Burowie przenieśli się w głąb kraju (Wielka Wędrówka), gdzie utworzyli republiki Transwal i Oranie. W XIX w. republiki te anektowane zostały przez Wielką Brytanię. W 1910 r. powstał Związek Południowej Afryki (mający status dominium Wielkiej Brytanii), który w 1961 r. przekształcono w Republikę Południowej Afryki. W całym okresie istnienia tego państwa grupą uprzywilejowaną i sprawującą rządy była ludność pochodzenia europejskiego, stanowiąca ok. 15% wszystkich mieszkańców. Pozostała ludność — Murzyni Bantu, Koloredzi, Azjaci — wskutek polityki apartheidu była dyskryminowana. Afrykanie byli zmuszani do osiedlania się w wydzielonych obszarach, tzw. bantustanach, i mieli ograniczoną swobodę poruszania się. Polityka apartheidu została formalnie zniesiona dopiero w 1991 r.
W RPA znajduje się sporo dobrze zagospodarowanych regionów i ośrodków turystycznych. Największy region obejmuje wybrzeże morskie od Kapsztadu do Durbanu. Miejscami koncentracji ruchu turystycznego są: Kapsztad, Durban, Port Elisabeth i East London.

Kapsztad jest drugim pod względem wielkości miastem RPA i dużym portem. Założony został w 1652 r. jako stacja Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Miasto odznacza się wyjątkowo pięknym położeniem, leży bowiem nad Oceanem Atlantyckim u stóp słynnej Góry Stołowej (1087 m n.p.m.). Jedną z atrakcji turystycznych Kapsztadu jest oglądanie rozległej panoramy miasta i okolic z Góry Stołowej. Poza tym w samym mieście do szczególnie interesujących obiektów należą: Zamek — najstarsza historyczna budowla z 1660 r., mieszcząca obecnie muzeum wnętrz (meble, porcelana, obrazy itp.); Groote Kerk — holenderski kościół reformatorski z 1699 r.; Muzeum Historii Kultury ze zbiorami starożytnego Egiptu, Grecji, Rzymu, a także z Chin, Japonii i południowej Afryki; katedra Św. Jerzego z XIX w. oraz duży ogród botaniczny. W okolicach Kapsztadu znajduje się wiele kąpielisk, mających dobrze zagospodarowane plaże, ciągnące się dookoła Półwyspu Przylądkowego. Atrakcją turystyczną jest tu także wielkie akwarium z fauną morską półkuli południowej.
Kilkaset kilometrów na wschód od Kapsztadu znajduje się następny nadmorski region turystyczny -  Garden Route, znany głównie z atrakcyjnych krajobrazów i wielokilometrowych plaż (Mossel Bay, Knysna).

Kolejnymi ośrodkami turystycznymi są: Port Elizabeth, duże miasto portowe i przemysłowe, mające także rozległe nadmorskie tereny wypoczynkowe, oraz East London, należący do największych nadmorskich ośrodków wypoczynkowych w RPA.

Na wschodnim wybrzeżu RPA centrum turystycznym jest Durban, największy port kraju i duży ośrodek przemysłowy. Na południe od miasta, na wybrzeżu, znajdują się liczne dobrze wyposażone kąpieliska. Sezon turystyczny trwa tu przez cały rok. W okolicy Durbanu atrakcjami turystycznymi są wioski ludności tubylczej (Zulusów), tzw. kraale oraz pokazy folklorystyczne.

Spośród regionów turystycznych leżących w głębi kraju najważniejszy jest Park Narodowy Krugera. Jest to najczęściej odwiedzany przez turystów park narodowy w Afryce i zarazem najlepiej wyposażony w bazę turystyczną. Żyje tu dużo słoni, żyraf, nosorożców, bawołów, zebr, antylop, lwów, gepardów, lampartów, pawianów, krokodyli, hipopotamów, strusi i innych zwierząt.
Ważnymi ośrodkami turystycznymi są także miasta: Johannesburg i Pretoria.

Johannesburg to największe miasto w RPA, centrum gospodarcze kraju i ośrodek wydobycia złota. Znajduje się tu najgłębsza kopalnia na świecie (3500 m), zatrudniająca ok. 300 tys. pracowników. Pretoria, siedziba rządu RPA leży wTranswalu, na terenach charakteryzujących się dużymi walorami krajobrazowymi. Najbardziej charakterystyczną cechą tego miasta są niezliczone ilości drzew jakaranda, kwitnących niezwykle barwnie na wiosnę. Do głównych obiektów turystycznych Pretorii należy: Voortrekker Monument — pomnik wzniesiony dla upamiętnienia Wielkiej Wędrówki w 1838 r. oraz Muzeum Narodowe i dom prezydenta Krugera.

Spośród wielu innych ośrodków turystycznych RPA wymienić należy zwłaszcza parki narodowe: Kalahari Gemsbok. Augrabies Falls, Mountain Zebra i Addo Elephant oraz miasta: Kimberley — miasto diamentów, Bloemfontein — miasto historyczne, Swellendam — jedno z najstarszych miast w RPA.
RPA pod względem liczby turystów zagranicznych zajmuje 5 miejsce w Afryce. W 1989 r. przybyło to 930 tys. turystów, z tego 55% z krajów afrykańskich (Zimbabwe, Botswana, Lesotho, Suazi), 32% z Europy (Wielka Brytania, Niemcy, Holandia, Francja) oraz 7% z Ameryki Północnej.