Meksyk

Obszar 1967,2 tys. km2; 31 stanów, Dystrykt Federalny; 88,6 min ludności (1990 r.); 41 osób na 1 km2; stolica Meksyk (Ciudad de Mexico, 10,1 min, zespół miejski 21,3 min mieszk., 1990 r.); 70,3% ludności miejskiej; większe miasta (tys.); Guadalajara (2727), Monterrey (1132), Puebla (647), Ciudad Juarez (570); Metysi 60%, Indianie 30%, Mulaci, Murzyni, ludność biała 10%; język hiszpański; katolicy 97%; grunty orne i plantacje 12,9%, lasy 23,5% (1985 r.); struktura zatrudnienia: rolnictwo i leśnictwo 37,6%, przemysł i budownictwo 25,0%, usługi 37,4%; na 100 km2: 3,5 km dróg o nawierzchni twardej, 1,3 km linii kolejowych; 1 peso meksykańskie = 100 centavos.

Regiony turystyczne
Na terenie Meksyku można wydzielić osiem regionów turystycznych: Środkowy, Środkowo-Zachodni, Południowo-Pacyficzny, Chiapas, półwysep Jukatan, Zatoka Meksykańska, Północny, Kalifornijski.

Region Środkowy
Region Środkowy, położony w granicach stanów: Hidalgo, Meksyk, Morelos, Tlaxcala, Puebla, Dystrykt Federalny, obejmuje wschodnią część Wyżyny Południowomeksykańskiej i Kordyliery Wulkanicznej. Przeważająca jego część wznosi się ponad 2000 m n.p.m., a najwyższe szczyty przekraczają 5000 m n.p.m. (wulkany: Orizaba 5747 m, Popocatepetl 5452 m, Iztaccihuatl 5286 m. Przeważa tu klimat umiarkowany ciepły, przechodzący na północy w klimat suchy, stepowy, a na południu w gorący. Obficie wystąpują tu wody mineralne, dzięki którym powstały uzdrowiska, m.in. Ixtapan de la Sal, Cuautla, Atlixco, Ajacuba. Region Środkowy charakteryzuje się dużym nagromadzeniem zabytków okresu prekortezjańskiego i kolonialnego. Należy on do największych w Ameryce Łacińskiej regionów turystyki krajoznawczej i kulturalnej. Koncentruje się tu ok. 25% bazy hotelowej Meksyku, a rocznie odwiedza go blisko 1,5 min turystów zagranicznych.

Do najważniejszych ośrodków turystycznych regionu należą: Meksyk, Teotihuacan, Tulą, Cuernavaca, Puebla, Cholula. Meksyk - największe miasto świata (21,3 min mieszk., 1482 km2 pow.) - leży w rozległej wysokogórskiej Dolinie Meksyku Anahuac (2278 m n.p.m.), na miejscu zajętym niegdyś przez słone jezioro Texcoco. Na wyspie tego jeziora ok. 1325 r. Aztekowie zbudowali stolicę Tenochtitlan, liczącą na początku VI w. blisko 300 tys. mieszkańców. W 1521 r. aztecką stolicę całkowicie zniszczyli Hiszpanie, a na jej gruzach wznieśli nowe miasto, którego kolonialne centrum rozciąga się obecnie wokół Zócalo, tj. meksykańskiego rynku. Trzon jego tworzą: barokowa katedra (1573-1667 r.), ratusz (1532-1724 r.), Pałac Narodowy (1692-1724 r.) oraz szereg budowli powstałych między XVI a XVIII w., w tym również gmach starego uniwersytetu (1553 r.). Wśród zabytków stolicy wyjątkowe miejsce zajmuje, położona w północnej części aglomeracji, bazylika Nuestra Seńora de Guadalupe (1531 r.) - obiekt pielgrzymek religijnych. Unikatowym punktem stolicy jest Plac Trzech Kultur (Tlatelolco), miejsce gdzie obok siebie znajdują się szczątki piramidy azteckiej, kościół wzniesiony przez H. Corteza w XVI w. oraz nowoczesny wieżowiec Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Główną arterią komunikacyjną Meksyku jest - biegnąca południkowo - Avenida Insurgentes (Aleja Powstańców) długości ponad 40 km. Na jej południowym krańcu znajduje się miasteczko uniwersyteckie, należące do największego na świecie uniwersytetu (ok. 40 tys. studiujących) - Autonomicznego Uniwersytetu Narodowego Meksyku (UNAM). Zabudowę uniwersytecką, znakomicie łączącą nowoczesność z tradycją, zdobią monumentalne malowidła ścienne, tzw. murales i mozaiki, wykonane przez wybitnych artystów meksykańskich, jak D. Rivera, D.A. Sigueiros, J.C. Orozco. W pobliżu miasteczka uniwersyteckiego znajduje się Stadion Azteków (106 tys. miejsc), jeden z bardziej okazałych obiektów sportowych stolicy, zbudowany z okazji przeprowadzanych w tym mieście Igrzysk Olimpijskich w 1968 r.

Meksyk to miasto licznych parków, z których na szczególną uwagę zasługują dwa: Bosque de Chapultepec i Xochimilco. Pierwszy, położony w zachodniej części miasta na wzgórzu Chapultepec, łączy z centrum reprezentacyjna aleja Paseo de la Reforma (luksusowe hotele, restauracje, okazałe gmachy banków, przedsiębiorstw handlowych, towarzystw lotniczych, biur podróży). Na terenie parku (1250 ha), rozbudowanego w 1952 r. znajduje się obserwatorium astronomiczne, ogrody - botaniczny i zoologiczny, ogródki jordanowskie, stacje filtrów - dzieło D. Rivery, oraz liczne muzea, a wśród nich znane na całym świecie Narodowe Muzeum Antropologii z bogatą kolekcją sztuki prekolumbijskiej. Drugi, park Xochimilco, nazywany "Wenecją Meksyku" leży ok. 25 km na południo-wschód od centrum miasta. Jest to duży kompleks zieleni i kanałów dawnego jeziora, który obok funkcji rekreacyjnej, pełni rolę warzywno-kwiatowych ogrodów stolicy. Teotihuacan - nazywany Miastem Bogów, położony jest ok. 50 km na północ od miasta Meksyk.

Głównym zespołem zabytkowym jest tu dawne centrum religijne kultury Teotihuacan, rozciągające się wzdłuż dwukilometrowej drogi zwanej Drogą Zmarłych. Prowadzi ona wśród rozlicznych założeń sakralnych, z których na szczególne wyróżnienie zasługują:  Piramida Słońca (o wymiarach 207 x 215 x 65 m), Piramida Księżyca, Cytadela oraz Świątynia Ouetzalcoatla (300-500 r.).

Tula - dawna stolica Tolteków (836-1168 r.) - została odkryta dopiero w latach dwudziestych naszego wieku. Zachowały się w niej ruiny 5-stopniowej piramidy ze świątynią Ouetzalcoatla, ślady pomieszczeń kapłańskich o charakterze rezydencjonalnym, stadion do rytualnej gry w piłkę. Unikatową wartość przedstawiają posągi czterech atlantów (wys. ok. 5 m), które w przeszłości podtrzymywały strop głównej świątyni.

Puebla - założona przez biskupa Santo Domingo, Toribio Benavente w 1534 r. - położona jest na wysokości 2162 m n.p.m.. Jest rozległym miastem o niewysokiej zabudowie kolonialnej (na planie szachownicy) z licznymi obiektami o wysokiej wartości artystycznej: wczesnorenesansowa katedra (1550-1649 r.), kościół Santo Domingo (1596-1659 r.) z kaplicą różańcową stanowiącą unikatowy zabytek późnobarokowej sztuki ornamentacyjnej, klasztor Santa Moni-ca (ob. Muzeum Sztuki Sakralnej). Osobliwością miasta są fasady kościołów i budynków świeckich, zdobione barwnymi płytkami ceramicznymi - azulejos. W Puebla znajduje się najstarszy na kontynencie teatr (Teatro Principial) oraz jeden z pierwszych uniwersytetów.

Cholula - położona 15 km na zachód od Puebli, jest miejscem gdzie w czasach prekortezjańskich Toltekowie stworzyli gigantyczny ośrodek kultowy, którego najważniejszym obiektem była - uważana za jedną z największych na świecie (65 m wysokości) -  piramida Tepanapa. Po przybyciu Hiszpanów miasto uległo zniszczeniu, a z uzyskanego budulca wzniesiono 39 kościołów (Nuestra Senora de los Remedios na szczycie byłej piramidy).

Cuernavaca - stolica stanu Morelos, jest ekskluzywną miejscowością wypoczynkową (drugie domy mieszkańców stolicy), położoną w ciepłej i słonecznej kotlinie na wysokości 1542 m n.p.m. Korzystne warunki klimatyczne doceniane już  przez Azteków -  w pobliżu  ruiny  miasta Xochicalco - dostrzegł również Hernan Cortez, wznosząc w "mieście wiecznej wiosny" swoją letnią rezydencję (1538 r.).

Obecnie w pałacu Corteza, który obok XVI-wiecznej katedry i ogrodów hrabiego Bordy należy do najciekawszych zabytków miasta, znajduje się Muzeum Diego Rivery, jednego z najwybitniejszych współczesnych meksykańskich malarzy, grafików i architektów (1886-1957 r.).

Poza omówionymi, w granicach regionu znajduje się jeszcze wiele, nie mniej interesujących miejscowości, ważnych obiektów turystycznych - Toluca, Acolma, Tepotzotlaan,  Atlixco,   Huejotzingo  (stare  kolonialne miasta z doskonale zachowaną architekturą okresu hiszpańskiego), Tenancingo, Metepec, Chiconcuac (małe miasteczka indiańskie).

Region Środkowo-Zachodni
Region Środkowo-Zachodni, położony w granicach stanów: Nayarit, Jalisco, Colima, Michoacan, Aguascalientes, Guanajuato, Queretaro, obejmuje pas nizin nadpacyficznych oraz zachodnią część Wyżyny Południowo-meksykańskiej i Kordyliery Wulkanicznej. W północnej części tego obszaru panuje klimat umiarkowany, ciepły, natomiast na południu i wybrzeżu - klimat gorący. Jest to w przeważającej części region gór i wysokogórskich wyżyn, porozcinany przez rzeki dorzecza Lermy - Rio Grandę de Santiago, oraz prawobrzeżne dopływy rzeki Balsas. W centralnej jego części występują jeziora, w większości pochodzenia tektonicznego - Chapala (największe jezioro Meksyku o pow. 1038 km2), Yuriria, Cuitzeo, Patzcuaro. Nad brzegami dwóch - Chapala, Patzcuaro - znajdują się duże ośrodki wypoczynkowe o znaczeniu międzynarodowym.
Region Środkowo-Zachodni jest jednym z ważniejszych obszarów występowania wód mineralnych w Meksyku. Znanymi uzdrowiskami są tu: San Jose Pura, Aguablanca, Los Azufres, Santa Barbara, Aguascalientes (dosłownie gorące wody).
Duże znaczenie turystyczne ma również wybrzeże Oceanu Spokojnego. Znajdują się tu duże kąpieliska morskie: Puerto Vallarta, San Blas, Barca de Navidad, Manzanillo.
Głównym miastem regionu jest drugie co do wielkości miasto Meksyku - Guadalajara Położona nad rzeką Atemajac, na wysokości 1545 m n.p.m., jest jednym z najpiękniejszych kolonialnych miast kraju. Jej śródmieście, otoczone pierścieniem nowoczesnej zabudowy, uderza różnorodnością stylów architektonicznych czterech ostatnich stuleci od czasów konkwisty, ze stylem mauretańskim włącznie. Wśród zieleni wielu parków (najsłynniejszy Parque Agua Azul - z pałacami Casa de las Artesenias, Casa de la Cultura) wznoszą się cenne zabytki, jak katedra (1558-1616 r.) - przebudowana po silnych trzęsieniach ziemi w 1818 i 1848 r., Palacio del Gobierno (XVII-XVIII w.) - doskonały przykład bogatego baroku meksykańskiego, oraz liczne kościoły (65 świątyń), w tym Santa Monica, San Francisco, Zapopan, Aranzazu - z przełomu XVII-XVIII w.
Osobliwością Guadalajary jest jej przedmieście Tlaquepaque, największe w kraju centrum współczesnej sztuki ceramicznej.
W północno-wschodniej części regionu biegnie tzw. Droga Niepodległości, przy której znajdują się stare miasta o bogatej architekturze z hiszpańskiego okresu kolonialnego. Do najpiękniejszych należą: Guanajuato, Hidalgo, Oueretaro oraz San Miguel de Allende.

Region Południowopacyficzny
Jest to obszar (stany: Guerrero, Oaxaca) obejmujący łańcuchy górskie - Sierra Madre Południowa i Sierra Madre de Oaxaca, oraz przylegający do nich od południa wąski pas nizin nadpacyficznych. Przeważa tu klimat podzwrotnikowy, ciepły, a naturalną szatę roślinną tworzą głównie lasy międzyzwrot-nikowe (w górach dębowo-sosnowe). Dominującymi elementami rzeźby są masywy i pasma górskie, poprzecinane licznymi dolinami, kotlinami i kanionami rzek, spośród których wyróżnia się kotlina Oaxaca, w przeszłości centrum kultury Zapoteków i Misteków. Cywilizacje indiańskie pozostawiły tu znaczące ruiny dwóch centrów sakralnych - Mitla (kompleks trzech pałaców z ozdobnymi reliefowymi fryzami, kolumnowymi salami i wewnętrznymi dziedzińcami) i Monte Alban (zespół monumentalnych świątyń otaczających wielki plac centralny).
Południową część regionu wypełnia wybrzeże pacyficzne, z licznymi zatokami, piaszczystymi plażami, przybrzeżnymi jeziorami, lagunami. Obok małych miejscowości o charakterze kąpieliskowo-rybackim, znajdują się tam duże renomowane ośrodki turystyczne: Zihuantanejo, Puerto Angel, Tehaantepec oraz jedno z największych w Ameryce Łacińskiej - Acapulco.
Acapulco, nazywane "Perłą Pacyfiku", leży nad zatoką o tej samej nazwie, wzdłuż której ciągną się hotele, apartamenty, wille oraz bogata baza towarzysząca. Rocznie odwiedza ją ok. 0,5 min turystów, do dyspozycji których pozostaje blisko 5 tys. pokoi hotelowych. Acapulco jest ważnym ośrodkiem turystyki kongresowej, ponadto odbywają się tu - szczególnie między grudniem a kwietniem - liczne imprezy międzynarodowe, w tym festiwale, konkursy itp.
Bogate złoża srebra w północno - zachodniej części regionu przyczyniły się do powstania miasta Taxco. Położone amfiteatralnie w rozległej kotlinie śródgórskiej (2150 m n.p.m.), okres świetności osiągnęło w XVII w., kiedy kopalniami zarządzał przybyły z Hiszpanii hrabia Jose de la Borda. Z jego inicjatywy wzniesiono wówczas zabudowę wokół zócalo, górujący nad miastem kościół Santa Prisca - doskonały przykład stylu churique-resco oraz liczne pałace, będące kopią architektury rodzimej Hiszpanii - Casa Figue-roa, Casa Borda. Obecnie srebro nie jest już eksploatowane, a Taxco pozostało wyłącznie wielkim ośrodkiem rzemieślniczym (ok. 300 pracowni oferujących wyroby ze srebra). Rokrocznie odbywają się tu wielkie targi srebra, połączone z konkursem na najpiękniejsze wzory, oparte na motywach indiańskich. Imprezą odmiennego rodzaju, ściągającą do miasta tysiące turystów zagranicznych, są pasje wielkopiątkowe z pełną inscenizacją Męki Pańskiej.
Drugim miastem o dużej atrakcyjności turystycznej jest Oaxaca, założona przez Hiszpanów w 1521 r. Wykorzystując swoje położenie na starym szlaku handlowym wiodącym od Zatoki Meksykańskiej do Pacyfiku, Oaxaca urosła szybko do miasta stolicy prowincji i siedziby biskupstwa. W mieście zachowały się liczne zabytki, w tym klasztor dominikanów Santo Domingo (XVI -XVII w.) oraz utrzymane w stylu plateresco kościoły - San Felipe Neri i San Francisco.

Region Chiapas
Chiapas, wyżynno-górzysta, silnie zalesiona kraina, leży w południowo-wschodniej części Meksyku. Centralną jej część stanowią pasma Sierra Madre de Chiapas i Centralna Wyżyna Chiapas, rozdzielone Doliną Centralną. Od południa Sierra Mądre de Chiapas zamyka nizina nadbrzeżna (350 km dł.) z licznymi lagunami i jeziorami przybrzeżnymi. Na wybrzeżu znajdują się kąpieliska: Puerto Madero, Boca de Cielo, Paredón, Puerto Arista. Na całym obszarze dobrze rozwinięta jest sieć rzeczna, a na rzece Balsas znajduje się jedna z największych hydroelektrowni kraju - El Infiernillo (o mocy 680 MW).

W pierwszym tysiącleciu naszej ery Chiapas był jednym z ważniejszych obszarów rozwoju cywilizacji Majów. W północno-zachodniej części regionu zachowały się ruiny dużych ośrodków miejskich: Palenque (centrum kultury i kultu religijnego, który tworzą wzniesione pomiędzy VII a XII w. pałace, świątynie usytuowane na piramidach, plac do rytualnej gry w piłkę, oraz resztki akweduktu), Bonampak (zespół obiektów kultowych, których największą osobliwością są malowidła naścienne z VIII w.), Piedras Negras, Yaxchilan.
Z okresu osadnictwa hiszpańskiego miasta regionu zachowały kilka interesujących zabytków, jak katedra (XVI w.) w San Cristóbal de Las Casas, czy mudejarowa zabudowa w Chiapa de Corzo.

Półwysep Jukatan
Region półwyspu Jukatan, obejmującego stany Campeche, Ouintana Roó i Jukatan, jest monotonną równiną urozmaiconą łańcuchem niewysokich wzgórz mogotowych. Zbudowany z wapieni, jest silnie skrasowiały, toteż mimo znacznych opadów (ok. 1000 mm rocznie) brak na nim powierzchniowej sieci rzecznej, a podstawowym źródłem pozyskiwania wody są naturalne studnie krasowe (cenote). Na przeważającej części obszaru naturalną szatę roślinną tworzą trawy i suchorosty, natomiast na południu występują wiecznie zielone lasy, typu selwy. Wzdłuż wschodniego wybrzeża ciągną się rafy koralowe, etole i niewielkie wyspy. Na dwóch z nich - Cozumel i Mujeres - zlokalizowano nowoczesne kąpieliska morskie, które, otoczone strefą płytkiego morza, stanowią jeden z bardziej ekskluzywnych rejonów turystycznych Meksyku. Ponadto ważnymi ośrodkami na wybrzeżu karaibskim są: Canciin, Tulum i Chetumal.
W przeszłości Jukatan był miejscem, gdzie apogeum rozwoju osiągnęła kultura Majów. W okresie tzw. Nowego Imperium (X-XV w.) wzniesiono tu szereg miast i centrów kultu religijnego: Mayapan, Chichen Itza, Uxmal, Kabah, Sayil i wiele pomniejszych.
Szczególnie ważny był - znakomicie po dziś dzień zachowany - zespół miejski Chichen Itza, którego budowę rozpoczęto ok. IX w. Najokazalszą budowlą jest tam dziewięcioczłonowa piramida, mieszcząca na szczycie sanktuarium Kukulkana. Od wschodu przylega do niej świątynia Wojowników, zawierająca w swojej konstrukcji liczne elementy tolteckie. Innymi obiektami są: obserwatorium astronomiczne El Caracol, pałace - Casa de las Aguilas i Casa de las Monjas - oraz jedenaście stadionów do gry w piłkę.

Region Zatoki Meksykańskiej
Region ten, położony na nizinie nadbrzeżnej (stany: Veracruz, Tabasco, Tamaulipas), ciągnie się od granicy ze Stanami Zjednoczonymi po ujście rzeki Grijalva. Rzeki Tamesi i Panuco dzielą go na część północną - suchą, oraz południową - pokrytą sawannami, wilgotnymi lasami i bagnami. Jest to obszar intensywnego rolnictwa tropikalnego, gdzie od czasów kolonialnych uprawia się trzcinę cukrową, owoce cytrusowe, a na południu również kakao i banany.
Wzdłuż wybrzeża ciągną się liczne laguny i jeziora przybrzeżne, zajmujące łącznie 3,4 tys. km2. Miasta regionu uformowały się głównie jako ośrodki portowe, pełniąc również funkcję wypoczynkową. Do największych kąpielisk położonych na wybrzeżu zatoki należą: Veracruz, Tecolutla, Tampico.
Veracruz, jeden z najważniejszych portów założonych przez Hiszpanów w Ameryce, budowany był od 1520 r. Centrum miasta, otoczone fragmentami murów obronnych oraz przylegającą do nich twierdzą San Juan de Ulua (XVII w.), ma charakter wielkomiejski, natomiast peryferyjne dzielnice (Macambo, Vi I la del Mar) tworzą ciąg zabudowy typowy dla miejscowości kąpieliskowych.
W centrum stanu Veracruz, w widłach rzek Tecolutla i Cazones, wznoszą się ruiny zespołu administracyjno-religijnego Totonaków - El Tajin. Centralne miejsce zajmuje tam siedmiokondygnacyjna piramida poświęcona Bogowi Czasu z 365 niszami symbolizującymi liczbę dni w roku. Obok niej wznosi się bardzo zrujnowana druga piramida poświęcona Bogowi Świata Zmarłych - Mictlantecutli. Drugą grupę stosunkowo dobrze zachowanych budowli stanowi tzw. Mały El Tajin, będący zespołem budynków mieszkalnych. Reliktem zamierzchłej przeszłości, związanej z kultem Boga Czasu, jest widowisko, znane pod nazwą ,,Voladores de Papant-la". Odbywa się ono w dniu Bożego Ciała (poprzednio w dniu wiosennego zrównania dnia z nocą) na centralnym placu El Tajin oraz w pobliskiej miejscowości Papantla.

Region Północny
Jest to największy, zajmujący blisko połowę powierzchni kraju (964 tys. km2), region turystyczny Meksyku (stany: Sonora, Coahuila, Chihuahua, Nuevo Leon, San Luis Potosi, Zacatacas, Durango). Obejmuje on Wyżynę Północnomeksykańską, góry Sierra Madre Wschodnia, Sierra Madre Zachodnia oraz Nadbrzeżną Nizinę Północno-Zachodnią. Na przeważającej części regionu panuje klimat kontynentalny, suchy (pustynny i stepowy) i tylko w górach przechodzi w umiarkowany, z opadami w ciągu całego roku. Środkową część regionu stanowi Wyżyna Północnomeksykańską, będąca szeregiem rozległych zapadlisk i bolsonów (bezodpływowych kotlin) porozdzielanych licznymi pasmami gór stołowych, fałdowych i wulkanicznych. Naturalną szatę roślinną stanowią tu suche kolczaste zarośla, w tym bardzo charakterystyczne, kilkunastometrowej wysokości kaktusy kandelabrowe i opuncje. Wschodnią krawędź wyżyny tworzą góry Sierra Madre Wschodnia (3664 m n.p.m.) przechodzące stromo ku wschodowi w Nizinę Zatoki Meksykańskiej. Zachodnią granicę wyżyny stanowi potężny, trudno dostępny łańcuch górski Sierra Mądre Zachodnia (3150 m n.p.m.), rozcięty szeregiem głębokich jarów (quebradas), opadających ku nizinom nadbrzeżnym progiem uskokowym.
Wybrzeże, o urozmaiconej linii brzegowej (w części północnej, ruchome wydmy, pustynia Altar), ciągnie się wzdłuż Zatoki Kalifornijskiej na odcinku 1300 km. Znajdują się tu kąpieliska morskie - Mazatlan, Guaymas, Puerto Peńasco.
W regionie występują nieliczne miasta prekortezjańskie - Tamazula, Avispas, kolonialne- Magdalena, Gaborca, Hidalgo del Parral, Fresnillo, oraz stare ośrodki eksploatacji surowców mineralnych - Cerro del Mercado, San Francisco del Oro.

Półwysep Kalifornijski
Półwysep Kalifornijski, zwany Dolną Kalifornią (stany: Kalifornia Dolna, Kalifornia Dolna Południowa), ciągnie się na przestrzeni ok. 1430 km, od przylądka San Lucas na południu po dolinę San Joaquin w Stanach Zjednoczonych. Wzdłuż całego półwyspu biegną łańcuchy górskie (San Felipe Matajanal 3078 m n.p.m.). Szczytowe partie gór, na ogół pozbawione roślinności, zabarwione są powierzchniowymi wstęgami hematytów i limonitów, które nadają im niezwykły wygląd. Ich zachodnie stoki, opadające łagodnie w stronę Oceanu Spokojnego tworzą nadbrzeżną równinę o charakterze pustynnym, z niewielkimi słonymi lagunami i piaszczystymi plażami; kąpieliska: Tijuana-El Monumento, Enseńada, Rosarito, San Carlos. Wschodnie wybrzeże półwyspu składa się natomiast z wąskich, długich piaszczystych plaż, całkowicie zanikających w miejscach, gdzie strome zbocza górskie opadają bezpośrednio do Zatoki Kalifornijskiej (kąpieliska: San Felipe, Santa Rosalia, Punta Arena, La Paz). Na półwyspie przeważa klimat pustynny, gorący, pozostający pod bezpośrednim wpływem chłodnego Prądu Kalifornijskiego. Dominuje typowa dla amerykańskich pustyń roślinność: kaktusy, agawy, jukka.
Izolacja półwyspu, skąpość opadów (50-250 mm rocznie, w górach do 600 mm) i słaba znajomość wnętrza sprawiły, że Dolna Kalifornia przez długi okres pozostawała poza zasięgiem zainteresowań Hiszpanów. Dopiero w 1697 r. powstało tu pierwsze osiedle typu europejskiego - Loreto, założonę przez Jezuitów, którzy prowadzili tu akcję misyjną i gospodarczą. Z okresu tego datują się liczne kościoły i klasztory w Purisima, San Borja, San Ignacio, Loreto, dziś w większości w ruinie.
Region Kalifornii jest obszarem dynamicznie rozwijającej się turystyki przygranicznej ze Stanami Zjednoczonymi. Miastem o największej liczbie turystów jest Tijuana. Na początku XX w. było to niewielkie miasto, które po wprowadzeniu w Stanach Zjednoczonych prohibicji, było najbliższym miejscem, w którym ich mieszkańcy mogli legalnie napić się alkoholu. Po zniesieniu prohibicji, miasto uratowała możliwość otrzymania w nim "szybkich rozwodów". Obecnie Tijuana, dysponująca ponad 100 hotelami (ok. 7500 miejsc), licznymi restauracjami, barami, kasynami gry, sklepami wolnocłowymi, przyciąga rocznie kilka milionów turystów ze Stanów Zjednoczonych.