Argentyna, Republika Argentyńska

Obszar 2766,9 tys. km2; 23 prowincje, 1 dystrykt stołeczny; 32,3 min ludności;

11 osób na 1 km2; stolica Buenos Aires (3,3 min mieszk. (1990 r.); 85,7% ludności miejskiej; większe miasta (tys.): Rosario (935), Córdoba (990), La Pląta (473), Mendoza (471), San Miguel de Tucuman (366); język hiszpański; biali 97%, Indianie. Metysi. Arabowie 3%; grunty orne i plantacje 13,2%, lasy 21,8% (1985 r.); w strukturze zatrudnienia:,przemysł i budownictwo 32,2%, rolnictwo i leśnictwo 12,9%, usługi 54,9%: na 100 km2:1.4 km linii kolejowych, 7,5 km dróg ulepszonych; 80,4 samochodów osobowych na 1000 mieszkańców, waluta: 1 peso argentyńskie = 100 centavos.

Przyrodnicze i historyczne podstawy rozwoju turystyki
Argentyna, drugie pod względem powierzchni państwo Ameryki Łacińskiej, położona jest w południowo-wschodniej części kontynentu południowoamerykańskiego. Ukształtowanie powierzchni kraju jest bardzo urozmaicone. Wzdłuż zachodniej granicy, na przestrzeni blisko 3700 km, ciągnie się pasmo Andów, dochodzące w części centralnej do wysokości 7000 m (Aconcagua — 6960 m n.p.m., najwyższy szczyt Ameryki Południowej). Południe zajmuje Patagonia, kraina o charakterze wyżynnej płyty skalistej, poprzecinanej dolinami rzek i opadającej ku Atlantykowi potężnymi terasami. Północno-wschodnie obszary kraju stanowi wielka Nizina La Platy, obejmująca Pampę, Grań Chaco, Entre Rios. Do Argentyny należy szereg wysp i wysepek na Atlantyku, w tym wschodnia część Ziemi Ognistej. Argentyna rości ponadto pretensje do Falklandów (Malwiny), które od 1833 r. pozostają pod panowaniem brytyjskim.
Sieć rzeczną reprezentują przede wszystkim trzy największe rzeki — Parana (4700 km), Paragwaj (2200 km), Urugwaj (1600 km) — mające swe źródła poza granicami kraju   i   będące  częściowo   rzekami  granicznymi. W południowych Andach i Patagonii znajduje się wiele jezior polodowcowych, z których cztery przekraczają powierzchnię 1000 km2 — Buenos Aires (2100 km2), Argentino (1300 km2), San Martin (1200 km2) i Viedma (1100 km2).
Duża rozciągłość południkowa Argentyny powoduje, że klimat tego kraju jest wyraźnie zróżnicowany. W jego części północnej panuje klimat podzwrotnikowy, w Patagonii — klimat umiarkowany, a na samym południu (m.in. na Ziemi Ognistej) klimat chłodny. W Andach zaznacza się wyraźna strefowość klimatu.
Blisko 30 tys. km2 powierzchni Argentyny zajmuje 14 parków narodowych, z których 9 zlokalizowano w Andach. Największy z nich jest Nahuel Huapi (7850 km2), położony w Andach Patagońskich.
Europejski podbój terenów Argentyny, zamieszkałych niegdyś przez Indian Guarani, Araukanów i Kiczua, rozpoczął się w pierwszej połowie XVI w. Pierwszym zdobywcą hiszpańskim był Juan Diaz de Solis, który w 1515 r. odkrył estuarium La Płaty. W następnych latach byli tu: Magellan (1520 r.), Sebastian Cabot (1526 r.) i Pedro de Mendoza (1535 r.) — pierwszy gubernator hiszpański, założyciel miasta Puerto de Santa Maria de Buenos Aires (Buenos Aires). Nowo utworzone prowincje wchodziły początkowo w skład wicekrólestwa Peru, a od 1776 r. Wicekrólestwa La Pląta. Wyzwolenie spod władzy hiszpańskiej nastąpiło w 1816 r. pod wodzą generała Jose San Martina. Długi okres walk domowych zakończył się z chwilą ogłoszenia konstytucji i ustanowienia republiki (1853 r.). Podbój Argentyny przez Hiszpanów oraz proces kolonizacji połączonej z misyjną działalnością Kościoła katolickiego przyczynił się do ugruntowania wpływów kultury iberyjskiej. Wczesne wpływy kultury hiszpańskiej (XVI w.) rozwinęły się głównie pod wpływem stylów mudejar i plateresco, a prezentuje je obok budownictwa sakralnego, budownictwo mieszkalne (domy z patiami, kolumnowymi portykami, balkonami, tarasami), głównie w północno-zachodnich prowincjach Argentyny. Barok (XVII-XVIII w.) najpiękniej przejawia się w architekturze sakralnej. Kościoły cechuje monumentalizm i surowość, przy niezwykle bogatej dekoracji rzeźbiarskiej wnętrz i fasad (architekt — Juan Bautista Primoli, 1673-1743 r.).
Na przełomie XVIII i XIX w. w związku z ruchem narodowowyzwoleńczym, sztuka argentyńska odeszła od tradycji kultury iberyjskiej, wiążąc się z klasycystyczną sztuką Francji i Włoch (m.in. katedra Merced w Buenos Aires). W okresie tym, na bazie rodzimego folkloru, w którym widoczne są zarówno elementy indiańskie, jak i wpływy hiszpańskie, wykształciło się wiele pieśni i tańców ludowych, m.in. taniec "milonga", z którego około 1900 r. narodziło się tango.


Regiony turystyczne
Na terenie Argentyny wyróżnić można siedem regionów turystycznych, które ze względu na swoją rozległość i urozmaicony krajobraz stwarzają bardzo szerokie możliwości dla rozwoju turystyki — Buenos Aires, Mar del Pląta, Sierry Pampeańskie, Andy Patagońskie, okolice Mendozy, Region Północno-Zachodni oraz park narodowy Iguazu.

Buenos Aires
Buenos Aires, założone w 1536 r., zostało zniszczone przez Indian i ponownie wzniesione w 1580 r. Jego dynamiczny rozwój nastąpił dopiero po 1740 r., kiedy administracja kolonialna udostępniła port dla żeglugi międzynarodowej. W 1880 r. utworzono Dystrykt Stołeczny, który obecnie wraz z 18 miastami-satelitami (partidos) tworzy aglomerację miejską, tzw. Wielkie Buenos Aires (Grań Buenos Aires) o powierzchni blisko 4 tys. km2. Miasto, przebudowywane i unowocześniane od początku bieżącego stulecia, zachowało niewiele wartościowych zabytków architektonicznych. Najcenniejsze znajdują się w jego najstarszej części, położonej nad samą La Platą — kościół San Ignacio (1712-34). Katedra Merced (1752-1804) z grobem gen. Jose San Martina, pałac Casa Rosada (ob. siedziba rządu). Wokół wybrzeża portowego rozwinęło się koncentrycznie śródmieście, które przecinają liczne, szerokie aleje (najszersza — Avenida 9 de Julio — ma 200 m). Chlubą miasta jest 150 parków oraz jeden z największych teatrów operowych świata — Teatro Colón.

Mar del Plata
W odległości 400 km na południe od stolicy położone jest jedno z największych kąpielisk morskich półkuli zachodniej — Mar del Pląta. Założone w 1847 r. szybko urosło do miana największego ośrodka turystycznego Argentyny. W wyniku dogodnego położenia i sprzyjających warunków klimatycznych, w sezonie (grudzień-kwiecień) region ten odwiedza ok. 0,5 min turystów. Znajdują się tu zarówno luksusowe  hotele, jak i skromne obiekty noclegowe, liczne restauracje, pola golfowe, tory wyścigów konnych, przystanie jachtowe, największe na świecie kasyno gry oraz plaże, z których największą renomę zyskały Playa Grandę i Playa Bristol. W bezpośrednim sąsiedztwie Mar del Pląta powstało wiele prężnie rozwijających się nowoczesnych ośrodków turystycznych, jak: Cabo San Antonio, Miramar, Necochea, Villa Gesell.

Sierry Pampeańskie
Granicząca z Andami zachodnia część Pampy przechodzi stopniowo w wyżyny centralnoargentyńskie (400-600 m n.p.m.), na których wznoszą się pojedyncze pasma górskie (m.in. Sierra de Córdoba -  2884 m n.p.m., Sierra de San Luis — 2018 m n.p.m.) tworzące krainę Sierry Pampeańskie. Sprzyjające warunki klimatyczne oraz duże walory krajobrazowe {szczególnie Sierra de Córdoba) wpłynęły na intensywne zagospodarowanie turystyczne tego obszaru. Znajdują się tu liczne ośrodki turystyczne i stacje sportów zimowych, jak: Las Molismas, Rio Tercero, La Vina, San Roque.

Stolicą regionu jest Córdoba, trzecie pod względem wielkości miasto Argentyny. Założone w 1573 r. w dolinie rzeki Primero, u podnóża gór Sierra de Córdoba, zachowało liczne zabytki z okresu kolonialnego — katedra (1687-1729), kościoły (XVII-XVIII wiek): Jezuitów, Santa Teresa, Santa Catalina, San Roque, ratusz (XVIII w.) oraz gmach najstarszego uniwersytetu w Argentynie (1616 r.).

Andy Patagońskie
Na zachód od Wyżyny Patagońskiej ciągnie się południowy odcinek Andów, noszący nazwę Andów Patagońskich. Charakterystyczną ich cechą jest powszechność form glacjalnych, związanych głównie ze zlodowaceniami plejstoceńskimi. W górach rosną lasy składające się głównie z wiecznie zielonego buka (Notofagus). Liczne jeziora (Buenos Aires, San Martin, Argentino), potoki, kaskady, obfitujące w wiele szlachetnych gatunków ryb oraz bogata fauna naziemna stwarzają tu wyjątkowe warunki do rozwoju wędkarstwa i myślistwa. Zbocza górskie, ośnieżone przez większą część roku, sprzyjają narciarstwu zjazdowemu. Głównymi obszarami koncentracji ruchu turystycznego są parki narodowe, szczególnie Nahuel Huapi i Los Glaciares. Park narodowy Nahuel Huapi (7850 km2), położony w prowincji Neuquen, ze względu na urozmaicony krajobraz andyjski, liczne śródgórskie jeziora (największe: Nahuel Huapi, Traful, Mascardi) i duże zalesienie, nazywany bywa "Argentyńską Szwajcarią". Głównym ośrodkiem jest tu San Carlos de Bariloche — największy w Argentynie ośrodek sportów zimowych (liczne trasy zjazdowe na zboczu góry Catedral). Mniejszymi ośrodkami są: El Bolsón, Villa la Angostura i San Martin de los Andes. Dodatkową atrakcją tego regionu jest rezerwat Indian Mapuchów, położony na wyspie Victoria (30 km2), leżącej pośrodku jeziora Nahuel Huapi. Park narodowy Los Glaciares, utworzony w 1937 r., zajmuje powierzchnię 4459 km2. Charakterystycznymi elementami jego krajobrazu są potężne, nierzadko 1000-metrowej wysokości, smukłe ciosy granitowe (masyw Fitz Roy — 3375 m n.p.m.), liczne lodowce (Viedma, Upsala, Moreno) i utworzone przez nie jeziora (Viedma — 1062 km2, Argentino — 1400 km2) oraz mieniące się wieloma kolorami lasy patagońskich buków. Centrum turystycznym parku jest miasto El Calafate (200 m n.p.m.) położone na południowym brzegu jeziora Argentino.

Mendoza i okolice
Mendoza, leżąca przy transandyjskiej linii kolejowej i Drodze Panamerykańskiej, jest największym miastem zachodniej Argentyny. Założona w 1561 r. u podnóża gór Sierra de los Paramillos, w 1861 r. uległa prawie całkowitemu zniszczeniu podczas trzęsienia ziemi. Odbudowana, zatraciła swój kolonialny charakter, stając się nowoczesnym miastem, otoczonym największymi w Ameryce Łacińskiej winnicami (70% krajowej produkcji wina). Uprawie tej rośliny sprzyja wyjątkowo korzystny klimat typu śródziemnomorskiego (300 dni w roku ze słońcem). Pobliskie Men-dozie pasma andyjskie (Cordillera Real) stwarzają doskonałe warunki do rozwoju różnych form wypoczynku. Głównym centrum narciarskim i alpinistycznym jest Las Cuevas, położone u stóp szczytu Aconcagua (6960 m n.p.m.) z ośrodkami Los Penitentes i Las Leńas. Duży ruch turystyczny koncentruje się ponadto w uzdrowiskach — Termas Vil-lavicencio, Cacheuta, Pismanta.

Region Północno-Zachodni
Niejednolitość rzeźby i kontrasty klimatyczne są przyczyną dużego zróżnicowania tego regionu. Pasmo Andów, bardzo tutaj szerokie, rozczłonkowane jest na wschodzie, tworząc system wąwozów (quebradas) i dolin (valles). Na zachodzie znajduje się natomiast śród-górska wyżyna Puna de Atacama (3400-4200
m n.p.m.). Stanowi ona lekko falisty obszar, a niewielkie pasma gór wulkanicznych dzielą ją na szereg kotlin zajętych w większości przez solniska, m.in. Salar de Arizaro.

Różnorodność warunków przyrodniczych tego regionu sprzyjała trwałemu i licznemu osadnictwu indiańskiemu, przyciągając w epoce konkwisty również samych Hiszpanów. Przez obszar Puna de Atacama wiodła w przeszłości "kamienna droga Inków", łącząca Cuzco z południowymi kresami państwa. Na odcinku pomiędzy osadą Humahuaca a miastem Jujuy (290 km) biegnie ona wąwozem Quebrada de Humahuaca, który stanowi przełom rzeki Rio Grandę. Wzdłuż wąwozu, pośród gór przekraczających wysokość 4000 m n.p.m., usytuowane są wioski indiańskie, szczycące się licznymi  kościołami, perłami architektury kolonialnej z XVI-XVII w. — Purmamarca, Tumbaya, Uquia. Towarzyszą im ruiny starych twierdz inkaskich, z których najokazalej prezentują się obiekty w Peńas Blancas, Pucara de Tilcara.
U wylotu wąwozu leży miasto San Salvador de Jujuy. Znajduje się tu barokowy kościół (XVII w.), ratusz (Cabildo, XVIII w.), budowle mieszczańskie z charakterystycznymi dla całego regionu krytymi balkonami oraz kutymi w żelazie okiennicami i drzwiami. W dolinie Lerma, nad rzeką Arias, położone jest na wysokości 1190 m n.p.m. miasto Salta.
Założone w 1582 r. zachowało kolonialny plan zabudowy oraz kilka wartościowych zabytków architektonicznych z XVI-XVIII w. — klasztor San Bemardino, kościół San Francisco, kolegium Jezuitów, ratusz (Cabildo). W 1692 r. Salta nawiedzona została silnym trzęsieniem ziemi, podczas którego zniszczeniu uległa katedra, a ocalały krucyfiks Cristo del Milargo jest obecnie celem corocznych pielgrzymek. Nad rzeką Sali leży San Miguel de Tucu-man — miasto, gdzie 9 lipca 1816 r. została proklamowana niepodległość Argentyny. Jedno z najstarszych miast kraju, założone w 1565 r., gromadzi wiele wartościowych zabytków z XVI-XVIII w. — katedra, kościoły: Victoria, San Domingo, San Francisco, klasztor San Francisco oraz Palacio del Gobiemo.

Park narodowy Iguazu
W północno-wschodniej części Argentyny, w prowincji Misiones, znajduje się jeden z najpotężniejszych wodospadów świata, wodospad Iguazu. U zbiegu trzech granic państwowych: Brazylii, Paragwaju i Argentyny, rzeka Iguazu, rozlana tu na szerokość blisko 4000 m, łącząc się z rzeką Parana, spada 275 wodospadami, z podwójnego, półkolistego bazaltowego progu o wysokości 72 m.