Chiny, Tajwan

Obszar 9571,3 tys. km2; 22 prowincje, 5 regionów autonomicznych i 3 miasta wydzielone; 1134 min ludności (1990 r.); 118 osób na 1 km2; stolica Pekin (Beijing; 6,8 min mieszk.; 1988 r.); 46,6% ludności miejskiej; większe miasta (tys.): Szanghaj (Shanghai; 7330), Tianjin (5620), Shenyang (Mukden; 4440), Wuhan (3640), Guangzhou (Kanton; 3490), Harbin (2920), Xi'an (2650); Chińczycy-Han 93%, Czuang (Zhuang) 1,3%, Dunganie (Hui) 0,7%, Ujgurowie (Uygur) 0,6%, J(Yi) 0,5%, Miao 0,5%, Mandżurowie (Manzhou) 0,4%, Tybetańczycy (Zang) 0,4%, Mongołowie 0,3%; język chiński (Putonghua — mandaryński) 67%, oraz liczne dialekty chińskie: Wu 8%, Yue 5%, Xiang 4%, Min 4%, Hakka 3%; konfuc-janie, buddyści, taoiści, muzułmanie; grunty orne 10,5%, pastwiska 33%, lasy 12,8%; struktura zatrudnienia: przemysł i budownictwo 21%, rolnictwo i leśnictwo 60%, usługi 7%; na 100 km: 0,5 km linii kolejowych, 9,9 km dróg ulepszonych; waluta: 1 renminbi (yuan) = 10 jiao = 100 fenów.

Regiony turystyczne
Biorąc pod uwagę zróżnicowanie fizjograficzne i kulturowe rozległego obszaru Chin wyodrębnić można 8 regionów turystycznych: Chiny Wschodnie, Chiny Centralne, Chiny Północno-Wschodnie, Chiny Południowo-Wschodnie, Mongolię Wewnętrzną, Wyżynę Tybetańską, Góry i wyżyny Xinjiangu oraz Tajwan.

Chiny Wschodnie
Chiny Wschodnie (prowincje: Liaoning, He-bei, Shandong, Henan, Hubei, Anhui, Jiangsu, Zhejiang oraz miasta wydzielone Pekin i Szanghaj) obejmują swym zasięgiem największy obszar nizinny kraju. Jest to rdzenny obszar chiński uznawany za kolebkę chińskiej kultury i cywilizacji, na którym powstały największe systemy filozoficzne — konfucjanizm i taoizm. Główne miejsca kultu religijnego to święta góra Tai Shan koło Jinan, świątynia Konfucjusza oraz Lasy Konfucjańskie w Qufu, groty Longmen, klasztor Shaolin. Najważniejszymi centrami turystycznymi tego regionu są miasta: Pekin, Nankin, Szanghaj, Han-gzhou, Luoyang i in.
Pekin (Beijing, w języku chińskim Północna Stolica, 16800 km2 pow.), położony jest na skraju Niziny Chińskiej. Centrum miasta leży na wysokości 45 m n.p.m., a w jego otoczeniu znajdują się pasma niewysokich gór.
Pierwsze ślady życia na obszarze Pekinu pochodzą sprzed 690 tys. lat (Homo erectus pekiniensiś). Ośrodkiem miejskim był już w Epoce Walczących Królestw (475-221 p.n.e.) i stał się stolicą państwa Yan (ówczesna nazwa Ji). W X w. pod nazwą Yanjing był stolicą państwa Kitanów. Za dynastii Jin (1115-1234) od 1153 r. był miastem stołecznym — Zhongdu. W 1215 r. Zhongdu zostało zdobyte i spalone przez Mongołów. W 1271 r. Kubilaj chan założyciel dynastii Yuan przywrócił miastu funkcję stołeczną i nadał mu nazwę Dadu.

Intensywna rozbudowa miasta trwała w latach 1267-93. Wybudowano wówczas pałac cesarski, rezydencje, urzędy, świątynie. W 1293 r. ukończono budowę kanału Tonghui łączącego stolicę z Wielkim Kanałem. W okresie panowania dynastii Ming stolicą był początkowo Nan-kin, a od 1421 r. ponownie Pekin. Główne budowle Mingów: Świątynia Niebios, Wieża nad Bramą Qian Men, świątynia przodków cesarskich Tai Miao, Bramy: Tian'anmen, Tuanmen, Qian Men i Wumen na Mei Shan, Baszty Bębna i Dzwonu. W obrębie Miasta Wewnętrzego (Tatarskiego) znajduje się dawne Miasto Cesarskie, a w nim dawne Miasto Zakazane. Od bramy Tian'anmen rozciąga się plac Tian'anmen (Plac Bramy Niebiańskiego Spokoju) — największy na świecie plac defilad (dł. 800 m, szer. 500 m, pow. 40 ha), a za nim Miasto Zewnętrzne. Plac otoczony jest nowoczesnymi gmachami centrum kulturalnego, politycznego i handlowego miasta (Gmach Ogólnochińskiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych, Muzeum Chińskiej Rewolucji i Historii). Za bramą Wumen na Mei Shan mieści się sześć głównych pawilonów: świątynie Niebios, Boga Rolnictwa, Przodków, Słońca i Księżyca. Za bramą Qian Men rozciąga się stara dzielnica chińska z małymi parterowymi domkami i zakładami rzemieślniczymi, tchnąca atmosferą starych Chin (m.in. sklepy z wyrobami z laki, nefrytu, porcelany, jedwabiu, sklepy herbaciane). Inne zabytki Pekinu to: klasztor Lazurowych Obłoków, świątynia lamaicka Yonghegong z okresu Qing, biblioteka chińska z 1912 r.
Dużą atrakcją Pekinu są parki i ogrody. Architektura parkowa w Chinach rozwinęła się szczególnie za dynastii Ming i Qing.

Charakterystycznymi cechami chińskich parków i ogrodów są sztuczne wzgórza, jeziora, wyspy, strumienie, skupiska skał, a wśród nich łukowate mostki, altany, pawilony, galerie, bramy, mury ozdobne, obeliski. Najwspanialszym przykładem chińskiej architektury parkowo-ogrodowej jest Pałac Letni (pawilon Życzliwości i Długowieczności, pawilon Cnotliwej Harmonii, pałac nefrytowych fal, pawilon Rozproszonych Chmur, świątynia Morza Mądrości, marmurowy parowiec, pagody Porcelanowa i Wiecznego Szczęścia).

Największy zespół parkowo-rekreacyjny Pekinu to jezioro Bei Hai, Zhong Hai i Nan Hai z altanami, pagodami, świątyniami i pawilonami (m.in. Pawilon Dziesięciu Tysięcy Buddów); na jeziorze Bei Hai — Biała Pagoda w stylu tybetańskim, a przed nią świątynia Białej Pagody. Inne parki to: park Mei Shan (Węglowego Wzgórza), park Taoranting (Wesołej Altany), park Ritan (Ołtarza Słońca), park Yueatan (OłtarząKsiężyca).
Na północ od Pekinu w Shisanling główną atrakcją turystyczną są grobowce Mingów (13 grobowców: Tailing, Kangling, Maoling, Yuling, Oingling, Xianling, Changling, Jing-ling, Zhaoling, Siling, Dingling, Yongling, Deling; Droga Duchów, Brama Triumfalna i Muzeum Dinling).

Nankin (Nanjing) stolica Chin Jianye w okresie Trzech Królestw (w latach 222-280) stolica Jiankang (w latach 317-589) stolica Yingtian (w początkowym okresie panowania Mingów). Położony jest nad rzeką Jangcy, a wschodnią część miasta stanowią góry Zijin Shan (Purpurowe), gdzie znajduje się m.in. mauzoleum Sun Yat-sena, świątynia Linggu, obserwatorium astronomiczne, mauzoleum Mingxiano. Na zachód od gór Zijin Shan ciągną się parki i ogrody z jeziorem Xuanwu z wysepkami i groblami. Do głównych zabytków Nankinu należy pałac cesarski pierwszych Mingów, Wieża Bębna i Brama Zhonghua oraz mury miejskie (dł. 33,4 km i wys. 12 m). Nankin jest też ośrodkiem uniwersyteckim. W pobliżu Nankinu pod Zhejiang wznosi się buddyjski klasztor Złotej Góry z okresu Ming.

Szanghaj (Shanghai), miasto wydzielone, dawna osada rybacka, następnie duży ośrodek portowy. Centrum miasta zbudowane jest na wzór angielskiego city z gmachami administracyjnymi w stylu wiktoriańskim. Do zabytków należy klasztor Longhua (III w.) położony w parku o tej samej nazwie, klasztor Yufo (Świątynia Nefrytowego Buddy; XIX w.), Pagoda Longhua Ta. Ponadto w mieście znajduje się budynek I Kongresu Chińskiej Partii Komunistycznej, rezydencja Sun Yatsena, Szanghajskie Centrum Wystawowe, ogród Guyi (pow. 7 ha) z pawilonami i parkiem krajobrazowym w stylu Ming i Qing, ogrody botaniczny i zoologiczny.

Hangzhou — miasto o długiej historii, powstało w 221 r. p.n.e. za dynastii Qin. W czasie swojej podróży do Chin odwiedził je Marco Polo i opisał we wspomnieniach z podróży jako miasto niezwykle piękne. Słynie ono z okazałych ogrodów. We wschodniej części miasta znajdują się jeziora: Lotosu, Wschodnie z groblami Baidi i Sudi, Jezioro Spokojne z pawilonem „Jesienny Księżyc" (nazwa pochodzi od pięknej scenerii wyspy przy jesiennej pełni księżyca). Do głównych zabytków Hangzhou należy buddyjska świątynia Lingyin (IV w.), świątynia i grobowiec Yue Fei (XIII w.), Pagoda Baochu i Sześciu Harmonii, park Jeziora Zachodniego z molo i załamanym mostem z okresu Song. Ponadto miasto słynie z 3 źródeł: Jadę, Tiger Spring i Dragon Well. W pobliżu źródła Jadę usytuowany jest ogród botaniczny, a koło źródła Tiger ogród zoologiczny. Miasto słynie też z produkcji porcelanowych parasoli, przedmiotów z bambusu i chryzantemowej herbaty.
W Kaifeng — stolicy Chin z okresu Pięciu Dynastii znajduje się klasztor Xiangguo (VI w.), Żelazna Pagoda (XI w.), świątynia taois-tyczna oraz pozostałości pałacu i murów miasta (X-XI w.).

Luoyang słynie z pierwszego buddyjskiego klasztoru Paima (16 r. n.e.). Koło Luoyang w grotach Longmen znajdują się skalne świątynie i Wielki Posąg Buddy (VII w.) oraz Pagoda w Świątyni Białego Konia z okresu Tang.
W Ningbo znajduje się świątynia Tianjeng (III w.) z pagoda (VII w.), drewniany klasztor Baoguo (XI w.) i najstarsza w Chinach biblioteka Tianyige (XI w.).
Wuhan to miasto portowe nad rzeką Jangcy, ośrodek uniwersytecki. Największą atrakcją miasta jest Jezioro Wschodnie (z możliwością żeglowania) z Pawilonem Huguang na grobli, ponadto świątynia Guiyan, pomnik Sun Yat-sena, oraz spadochronowe miasteczko dla dzieci i młodzieży.

W Suzhou znajduje się około 30 słynnych ogrodów z pałacykami, świątyniami, pagoda-mi i pawilonami z okresu Ming i Qing oraz Tygrysia Pagoda (X w.). W okresie Tang miasto było ulubionym miejscem spotkań poetów.
W Wuxi w parku Xihui mieści się fabryka glinianych figurek.
O wielkiej atrakcyjności turystycznej regionu decydują też plaże i kąpieliska nadmorskie: Beidaihe nad zatoką Bo Hai, Qing-dao, systemy irygacyjne i tamy (tama Gezhouba w prowincji Hubei), Wielki Kanał, mosty, np. w Wuhanie i Nankinie.

Chiny Centralne
Chiny Centralne (prowincje: Shaanxi, Gansu, wschodnia część prowincji Oinghai, Sichuan, Guizhou, Yunnan) obejmują obszar przejściowy pomiędzy nizinami na wschodzie a wyżynami i górami Tybetu na zachodzie: Wyżynę Lessową, góry Qin Ling, Kotlinę Syczuańską, Wyżynę Jiinnańsko-Kuejczouską. Chiny Centralne, podobnie jak Wschodnie, były kolebką największych chińskich systemów filozoficznych. Najważniejsze miejsca kultu to święta góra Hua Shan koło Xi'an, święta góra Emei Shan, Heng Shan, groty Yungkang koło Datongu z największymi sanktuariami buddyjskimi, 71-metrowy Siedzący Budda w Leshan. Najważniejsze centra turystyczne tego regionu to miasta: Xi'an, Datong, Kunming i Chengdu.

Xi'an (d. Chang'an, stolica Chin za dynastii Han w latach 206 p.n.e.-23 n.e., następnie w latach 557-581 i 618-907) jest to miasto o bogatej historii i kulturze, ośrodek uniwersytecki. Do głównych zabytków Xi'an należy pagoda Dayan, czyli Duża Pagoda Dzikich Gęsi z VII w., Baszta Bębna i Baszta Dzwonu z okresu Ming, park Xingqinggong z pawilonami z okresu Tang.
U stóp góry Li Shan w miejscowości Lin-tong w odległości 35 km od Xi'an znajduje się Muzeum Terakotowej Armii i cesarza Chin Qinshilunga. Jest to największe odkrycie archeologiczne w Chinach (1974-76 r.). Atrakcją przyciągającą turystów pod górę Li Shan są również gorące źródła oraz znajdujące się w ich otoczeniu ogrody z pawilonami i pagodami.
Datong jest ważnym centrum wydobycia węgla kamiennego. >• Do głównych atrakcji miasta należy świątynia Huayan (XI w.) i Sha-hua (XIII w.). W odległości 16 km na zachód od miasta znajdują się słynne groty Yungkang (53 groty) z licznymi posągami Buddy.

Kunming historią swą sięga 2 tysięcy lat, zwany jest dziś "miastem wiosny" lub "miastem kwiatów" dzięki odbywającym się tu na wiosnę festiwalom kwiatowym. Ozdobą miasta są różnorodne kompozycje kwiatowe z begonii, azalii, magnolii, kamelii i pierwiosnków. Główne zabytki to: świątynia Yuantong (XIV w.), świątynia OJongzhu (XIII w.), Pagoda Daguan (XVIII w.). W odległości 4 km od Kunmingu nad jeziorem Dianchi (pow. 340 km2), znajdują się sanatoria, plaże, kąpieliska. Tereny te cechują dogodne warunki do pływania łodziami i żeglowania.

Chengdu — dawna stolica Chin z epoki Trzech Królestw (221 -263), zwana jest "miastem brokatu" lub „miastem hibiscusa". Do atrakcji turystycznych należą tu: świątynia Markizów Wu, grobowiec Wang Jian (X w.), buddyjski klasztor Baoguang (III w.), park Wangjianglou z pawilonami i pagodami, Dom Pod Strzechą dynastii Do Fu, oraz wielki 71-metrowy posąg Buddy w Leshan (VIII w.). W odległości 57 km na północny zachód od Chengdu znajdują się systemy  irygacyjne i zapora Dujiangyan sprzed 2 tys. lat.
O atrakcyjności turystycznej Chin Centralnych decydują też tamy i systemy irygacyjne (np. tama Sanmenxia na Huang He), wilgotne
lasy w dorzeczu Jangcy, rezerwaty wielkiej pandy Wenchuan (Wolong — 240 km na pn.-zach. od Chengdu).

Chiny Północno-Wschodnie (Mandżuria)
Chiny Północno-Wschodnie obejmują 3 prowincje (Liaoning, Jilin i Heilongjiang). W skład regionu wchodzi Nizina Mandżurska, Mały i Wielki Chingan oraz góry Changbai Shan. Obszarem najwcześniej zaludnionym przez koczownicze plemiona Mandżurów i Dagurów (osadnictwo średniowieczne) był Półwysep Liaotuński. W XIX w. Mandżuria znalazła się w strefie wpływów carskiej Rosji, która założyła bazę morską i ośrodek portowy Dalian (ros. Dalnij) i bazę wojskowo-morską Lushun (dawny Port Artur). Przedsiębiorstwa rosyjskie zbudowały tu Kolej Wschodniochińską. Po wojnie rosyjsko-japońskiej w 1905 r. wpływy rosyjskie zmalały na rzecz japońskich (w latach 1931-1945 okupacja zbrojna). W jej wyniku 9 III 1932 r. powstało utworzone przez Japonię państwo Mandżukuo, mające stanowić kontynuację imperium dynastii Yuan. Prezydentem był Puyi — ostatni cesarz Chin, a stolicą był Xinjing (ob. Changchun). Dzisiejszą Mandżurię zamieszkują Chińczycy, Man-dżurowie, Koreańczycy, Mongołowie, Ewen-kowie, Oroczoni, Niwchowie, a także Japończycy i Rosjanie.

Główne centra turystyczne to: Harbin — stare miasto z gmachami Zarządu Wschodniochińskiej Kolei Żelaznej, dworzec kolejowy, magistrat, poczta, banki, teatry, gmach Gospody Polskiej, kościoły Św. Jozefata i Stanisława, Politechnika Harbińska, oryginalną budowlą jest drewniana rosyjska cerkiew.
Inne większe miasta tego regionu to: Shenyang, Fushun i Anshan, będące dużymi ośrodkami nowoczesnego przemysłu. W Shenyang znajduje się pałac cesarski OJngów i mauzoleum Nurchaciego (XVII w.) Shanhaiguan słynie z twierdzy (XIV w.) położonej na wschodnim krańcu Wielkiego Muru. W Chengde mieści się dawna letnia rezydencja cesarzy Oingów i zespół 8 świątyń (świątynia Fokuansy imituje pałac Potala w Lhasie). W północnej części regionu znajdują się ruiny miasta Czingis-chana (VII-XIII w.).
Góry Mandżurii znane są z najatrakcyjniejszych w Chinach terenów myśliwskich (drapieżniki i zwierzyna płowa, a w dolinie rzeki Sungari ptactwo wodne). Ponadto góry, zwłaszcza Changbai Shan, słyną z doskonałych terenów narciarskich oraz tras dla turystyki pieszej i uzdrowisk.
Na wybrzeżu Morza Żółtego (głównie Półwysep Liaotuński) znajdują się dogodne plaże i kąpieliska.

Chiny Południowo-Wschodnie
Chiny Południowo-Wschodnie (prowincje: Fujian, Guangxi, Guangdong, Hunan, Jiangxi) obejmują Góry Południowochińskie oraz wyspę Hajnan. Zamieszkuje je ponad 20 grup narodowościowych. Dzięki swemu nadmorskiemu położeniu region ma długie tradycje kontaktów handlowych (herbata, opium, porcelana) z Azją i Europą. W kulturze odzwierciedlają się wpływy buddyzmu oraz chrześcijaństwa. Główne miejsca kultu buddyjskiego to święta góra Putuo Shan koło Wenzhou, Medytacji koło Fuzhou. Kościoły chrześcijańskie znajdują się w Guangzhou  i Xiamen.
Kontakty z Europejczykami nie zawsze były przyjazne, czego dowodem są przetrwałe do dziś kolonie: portugalska Makau (od 1557 r.) i brytyjska Hongkong (od 1841 r.).
Największą atrakcją turystyczną regionu jest Kamienny Las koło Guilin (pow. 26 tys. ha; 80 ha udostępnionych jest dla turystów). Dolina rzeki Li Jiang na odcinku 83 km od Guilin po Yangshuo to największy na świecie obszar krasowy z szeregiem kopczykowatych gór zbudowanych z paleozoicznych wapieni, bogactwem podzwrotnikowych lasów i malowniczymi plażami. Stanowi centrum turystyczne regionu, jest też ulubionym miejscem malarzy i fotografików.

Guangzhou (Kanton) — miasto sprzed 2 tys. lat, znane w starożytności jako ośrodek handlu z Indiami i Jawą, wielki port rzeczno-morski Chin. Główne zabytki to: klasztor Sześciu Drzew Figowych (V w.), Kwiatowa Pagoda Hua Ta (VI-XI w.), klasztor Hualin (VI w.), meczet Święty Podarek z minaretem (VII w.), Wieża Strażnicza Czehnhaj — obecnie Kantońskie Muzeum Historyczne, katedra katolicka (XIX w.), ponadto cmentarz 72 Bohaterów, Mauzoleum Powstania Kantońskie-go oraz Stary i Nowy Kompleks Targów Kantońskich (co roku jesienią i wiosną jarmarki handlowe). Miasto słynie też z Wiosennych Festiwali Kwiatowych.
W odległości 81 km na północ od Guangzhou leży uzdrowisko Conghua powstałe dzięki źródłom termalnym (temp. 30-71°C). W otoczeniu uzdrowiska znajdują się oryginalne zbiorowiska roślinne z piniami i bambusami.

Xiamen — dawne Amoj, ważne centrum turystyczne ze względu na plaże i kąpieliska, centrum naukowe (liczne szkoły średnie, uniwersytet i miasteczko uniwersyteckie — XIX w.). Najcenniejsze zabytki to: Południowy Klasztor Putuo i Świątynia Nefrytowego Buddy (X w.), twierdza Zheng Chenggonga (XVII w.), twierdza Hulishan Poata (XIX w.). Na wyspie Gulang usytuowane są bulwary kwiatowe i ogrody. W północno-zachodniej części miasta położony jest ogród botaniczny Wanshi z 4000 gatunków roślin tropikalnych i subtropikalnych, urządzony w stylu chińskich ogrodów ze źródełkami, jaskiniami, mostkami, skałami itp.

Quanzhou — stary ośrodek miejski i portowy o tradycyjnym przemyśle jedwabniczym. Głównymi zabytkami są tu: świątynia, klasztor i dwie pagody Kaiyuan (XII w.), meczet (XI w.), kamienny most Luoyan Qiao (XI w.), grobowiec Zheng Chenggonga (XVII w.), Muzeum Żeglugi Morskiej, kamienny posąg twórcy taoizmu Laozi i Park Sun Yatsena.

W Fuzhou znajduje się najstarsza w Chinach stocznia rybacka. Miasto słynie też ze źródeł termalnych, licznych parków i ogrodów.

Foshan to słynne starożytne miasto związane z buddyzmem, miasto sztuki i rzemiosła. Główne zabytki to: świątynia Przodków (XI w.), liczne świątynie buddyjskie z epoki Tang, Posąg Buddy z okresu Ming i Qing, stare manufaktury produkujące wyroby ceramiczne, jedwab, figurki z kruszców, papier czerpany. Specyficznego uroku dodają miastu liczne galerie ceramiki oraz tradycyjne latarnie chińskie.
W odległości 40 km od Foshan znajduje się wygasły wulkan o obwodzie krateru 20 km. Na południe od miasta rozciąga się obszar delty rzeki Sui Jiang z wodospadami, jaskiniami, źródłami.
Miejscami atrakcyjnymi pod względem turystycznym są też Zhuhai i Zhongshan — ośrodki turystyczno-rekreacyjne (w drugim gorące źródła). Ponadto plaże i kąpieliska na wybrzeżu i wyspie Hajnan.

Mongolia Wewnętrzna
Mongolia Wewnętrzna (region autonomiczny obejmuje 4 okręgi administracyjne noszące nazwy mongolskich ajmaków oraz 3 terytoria miejskie). Całość regionu zajmuje Wyżyna Mongolii Wewnętrznej. Na tym terenie od I tysiąclecia p.n.e. Chińczycy rywalizowali o wpływy z koczowniczymi plemionami stepowymi, czego przejawem jest największa budowla obronna świata — Wielki Mur Chiński (Wanli Changcheng). Budowniczym był cesarz Shi huangdi z dynastii Han. Wybudował 6 tys. km muru przez 16 lat, zatrudniając 700 tys. ludzi. Do budowy użyto 150 mln m3 ziemi i 50 min m3 kamienia i cegły. Gruntownej odbudowy i rozbudowy dokonali cesarze z dynastii Ming (20 tys. wież obronnych i 10 tys. wież alarmowych (brama twierdza Ciaju-kuan w zachodniej części muru, na wschodzie Brama Qian Men).

Oprócz Muru Chińskiego do głównych atrakcji regionu należą klasztory lamaickie w Hohhot, meczety w Lanzhou i Yinchuan, świątynia lamajska w Xangd, Biała Pagoda (X w.) w Barin Youqi, Mauzoleum Czingis-chana w Ejin Horo Qi, grobowiec chana Kubilaja, świątynia Wu Dang Zhao w Baotou.

Wyżyna Tybetańska
Region obejmuje tybetański okręg autonomiczny oraz południowo-wschodnią część prowincji Oinghai. W dawnym państwie chińskim Tybet stanowił odrębne państwo rządzone przez duchowieństwo lamajskie. Lokalny rząd tybetański — kaszag — składał się z mnichów, zaś szefem państwa był najwyższy zwierzchnik religijny lamaizmu — dalaj-lama. Państwo to pozostawało od XVIII w. w formalnej zależności od Chin mając autonomię wewnętrzną. Ludność Tybetu stanowią koczownicze plemiona Tybetańczyków, w większości wyznawców religii lamajskiej.

Stolica Tybetu Lhasa jest światowym centrum lamaizmu skupiającym najważniejsze obiekty kultu; pałac Potala - - rezydencję dalajlamy (ob. muzeum), Dżo-k'ang — główną świątynię, cel pielgrzymek lamaistów, klasztor Bras-spungs (Drepung; XV w.), świątynię Sakjamuni (VII w.).
Ważniejsze zabytki lamajskie u podnóża Himalajów: w Xigaze klasztor Taszilhunpo (Kra-szis-Lhun-po; XV w.) z 27-metrowym posągiem Buddy Przyszłości, siedziba pan-czenlamy (drugiego po dalajlamie dostojnika lamajskiego); w Gyangze — klasztor Palkhor (XVII w.), cel współczesnych pielgrzymek. Jedną z atrakcji folklorystycznych przyciągających turystów jest Tybetański Nowy Rok.
Najwyższe obszary Tybetu: Himalaje, Karakorum i Pamir, stanowią centra światowego alpinizmu, a także narciarstwa. Fenomenem przyrodniczym jest przełom Brahmaputry przez Himalaje — najdłuższy i najgłębszy na świecie. Przez Wyżynę Tybetańską prowadzą 4 drogi wysokogórskie: Sichuan-Tybet, Qin-ghai-Tybet, Xinjiang-Tybet i Yunnan-Tybet.

Góry i wyżyny Xinjiangu
Góry i wyżyny Xinjiangu (region autonomiczny Xinjiang, zachodnia część prowincji Gansu i północna część prowincji Oinghai) obejmują kotliny: Dżungarską, Kaszgarską i Cajdamską. Mieszkańcy Xinjiangu to wyznający islam Ujgurowie, Chińczycy, Kazachowie i Kirgizi. Głównym centrum islamu jest Kaszgar (Kashi) z największym w Chinach meczetem Id - Kah (na 8 tys. osób), oraz mauzoleum Apak-Hodjy, przywódcy muzułmanów w XVIII w., ponadto znajdują się tam ruiny pałacu muzułmańskiego (X w.).

Najcenniejszym obiektem kultury buddyjskiej jest klasztor Groty Tysiąca Buddów w Dunhuang (IV w.), oraz budowle obronne i stacje dawnego Szlaku Jedwabnego — największego szlaku handlowego świata łączącego od 139 r. p.n.e. Chiny Wschodnie z Azją Zachodnią i Europą. Pomiędzy Wyżyną Tybetańską a obszarami pustynnymi Szlak Jedwabny przechodził tzw. Korytarzem Gansu (dł. 1000 km) położonym wzdłuż rzek wypływających z lodowców Tybetu. W miejscowości Hotan (Hetian) znajdują się zasypane przez piaski pustyni ruiny miasta Dandanuk położonego na trasie Szlaku Jedwabnego. W Hami — ruiny miasta Barkol z czasów dynastii Tang oraz świątynia Gór Niebiańskich (VII -X w.). W Turfanie — ruiny miast Xiaohe i Gaochang z dynastii Tang oraz Pagoda Emina z epoki Ming. W Jiayuguan — twierdza i brama na zachodnim krańcu Wielkiego Muru Chińskiego.
Głównym ośrodkiem miejskim Xinjiangu jest Urumczi (Urumqi). Znajduje się tu Pagoda Hongshan, park Renmin, ogród zoologiczny, uniwersytet.

Tajwan
Tajwan zajmuje wraz z niewielką grupą Peskadorów (Penghu Liedao, Wyspy Rybackie) powierzchnię 36 tys. km2. Jest wyspą górzystą, 2/3 powierzchni wyspy zajmują Góry Tajwańskie (Yu Shan 3950 m n.p.m.). Są to młode góry fałdowe z obszarami czynnymi sejsmicznie. U wybrzeży Tajwanu występują rafy koralowe. Wyspa leży w strefie klimatu monsunowego, w górach zaznacza się piętrowość klimatyczno-roślinna. Do 1500 m n.p.m. rosną lasy wiecznie zielone z drzewem kamforowym, bambusami, lianami, paprociami, wyżej lasy iglaste z cyprysem. Wybrzeża porastają zarośla mangrowe.

Na początku naszego tysiąclecia Tajwan zaczęli zasiedlać Chińczycy wypierając ludność malajską. Od XII w. wyspa weszła w skład cesarstwa chińskiego. W XVI w. wyspę odkryli Portugalczycy i nadali jej nazwę Formosa (Piękna Wyspa). W 1895 r. Tajwan anektowała Japonia, od 1945 r. należy do Chin.
Stolica Tajwanu — Taibei, to miasto o burzliwej historii pod panowaniem Hiszpanów, Holendrów, Mingów, Oingów i Japończyków. Stanowi centrum wypoczynkowe armii amerykańskiej na Dalekim Wschodzie. Największym zainteresowaniem turystów cieszą się: Muzeum Narodowe z najbogatszą na świecie kolekcją sztuki chińskiej, typowo chińska dzielnica przy świątyni Lungszan, Park Yan-gmingshan (Gongyuan), Muzeum Historyczne i Muzeum Sztuki. JKoło Taibei dzięki występowaniu gorących źródeł rozwinęły się uzdrowiska Beitou i Wulai.

Tainan — stare miasto na wyspie z licznymi świątyniami Konfucjusza i taoistów, oraz boga rybaków Matsu. Dzięki nocnym targom tchnie atmosferą starych Chin.
W miejscowości Magong na Peskadorach znajduje się świątynia Matsu (XV w.).
W północnej części Tajwanu powstał park narodowy obejmujący m.in. fantastyczne formy skalne, tzw. Głowy Królowych. Ponadto w tej części Tajwanu istnieją warunki do wędkowania oraz uprawiania wspinaczek górskich.
W południowej części wyspy znajduje się drugi park narodowy Kenting z pięknymi plażami, rafami koralowymi u wybrzeży, lęgowiskami ptaków, wilgotnymi lasami podzwrotnikowymi. Południowy Tajwan znany jest też z dogodnych warunków do uprawiania sportów wodnych oraz gry w golfa.