Jemen, Republika Jemeńska

Obszar 528 tys. km2; 16 prowincji; 9,4 min ludności (1989 r.); 18 osób na 1 km2; stolica Sana (425 tys. mieszk.); 25% ludności miejskiej; inne większe miasta (tys.): Aden (318), Taizz (178), Al-Hudajda (155), Al-Mukalla (154); Arabowie 86%, ponadto: Hindusi 3%, Somalijczycy 1%; język arabski; muzułmanie (sunnici 56%, szyici 44%); pola uprawne ok. 4%; struktura zatrudnienia: przemysł i budownictwo 12% ', rolnictwo 67%, usługi 12%; 2 samochody osobowe na 1000 mieszk.; waluta: 1 rial jemeński = 40 buksza.

Jemen leży w południowo-zachodniej części Półwyspu Arabskiego nad Morzem Czerwonym oraz Zatoką Adeńską. Oddzielony od Afryki cieśniną Bab al-Mandab wykazuje duże podobieństwo pod względem cech środowiska od leżącej po drugiej stronie Etiopii. Do Jemenu należy również wyspa Sokotra na Oceanie Indyjskim oraz wyspy przybrzeżne Półwyspu Arabskiego.


W ukszałtowaniu przeważają obszary wyżynno-górzyste. Wzdłuż wybrzeża ciągnie się wąski pas nizin nadmorskich. Wnętrze kraju zajmują opadające stromo ku wybrzeżu płaskowyże pocięte dolinami na oddzielne masywy. Ich średnia wysokość wynosi od 1500 do 2500 m n.p.m. (Dżabal an-Nabi Szuajb 3760 m n.p.m. — najwyższy szczyt na Półwyspie Arabskim). W głąb półwyspu płaskowyże przechodzą w obszar wyżynny pustyni Ar-Rub al-Chali.

Panuje klimat zwrotnikowy suchy. Na wybrzeżu jest on bardzo uciążliwy (temp. latem do 50°C, zimą ok. 30°C, opady do 75 mm rocznie, duszne powietrze), na wyżynach równie gorący i suchy, zaś znacznie przyjemniejszy w górach (temp. 20-30°C, opady do 1000 mm, głównie latem). Występuje roślinność pustynna, na wyżynach stepowa, w górach wiecznie zielone lasy i formacje krzewiaste.

Historia
Na obszarze Jemenu istniało w starożytności jedno z głównych centrów cywilizacji Bliskiego Wschodu, tzw. Arabia Felix (Szczęśliwa). Położenie oraz szczególne warunki przyrodnicze przyczyniły się do powstania państw plemiennych: Main, Kataban, Saba, Hadramaut, które swój rozkwit zawdzięczały rolnictwu oraz pośrednictwu handlowemu między Indiami a Afryką. Były również znane z powszechnie stosowanych w świecie starożytnym kadzideł (drzewa tekowe), korzeni, balsamu rozchodzących się daleko poza ich granice. O poziomie cywilizacji świadczą zabytki — zwłaszcza w środkowym Jemenie i Hadramaucie z czasów królestw: Main (XII--VII w. p.n.e.), Saby (X -11 w. p.n.e.) i wywodzących się z dawnego Katabanu Himjarytów (II w. p.n.e.-VI w. n.e.). Od starożytności ważnym punktem handlowym na drodze do Indii był Aden, jego znaczenie zmalało po odkryciu drogi z Europy do Indii dookoła Afryki (koniec XV w.).

Od VII w. Jemen znalazł się w sferze wpływów islamu (kalifaty arabskie, od X w. egipscy Fatymidzi, a od XVI do XIX i XX w. osmańscy Turcy) i dlatego elementy kultury islamskiej dominują we współczesnym krajobrazie kraju.
Silniejsze wpływy europejskie zaznaczyły się od 1839 r., kiedy to Wielka Brytania zajęła Aden, a następnie przez traktaty z lokalnymi szejkami rozszerzyła swoje wpływy w południowej części Jemenu na tzw. protektoraty: Zachodni (Hadramaut) i Wschodni (Mahra — bliżej Omanu). Handlowe i strategiczne znaczenie Adenu wzrosło ponownie po otwarciu Kanału Sueskiego w 1869 r. (był największym portem wolnocłowym na trasie z Europy do Indii). Z tego okresu pochodzą okazałe wiktoriańskie zabytki Adenu. W 1967 r. po wycofaniu się wojsk brytyjskich Aden wraz z szejkatami ogłosił niepodległość proklamując Republikę Jemenu Południowego (od 1969 r. Ludowo-Demokratyczna Republika Jemenu). Północna część Jemenu (przyległa do Morza Czerwonego) w czasie I wojny światowej stała po stronie aliantów przeciw Turcji. Po zakończeniu wojny w 1919 r. uzyskała niepodległość jako monarchia. W latach 1945-67 pozostawała w sporze z Wielką Brytanią o Jemen Południowy. W 1962 r. w miejsce monarchii utworzona została Je-meńska Republika Arabska. Wreszcie — po wcześniejszych próbach (1972, 1978-79 r.) - 22 V 1990 r. doszło do zjednoczenia obu państw pod wspólną nazwą Republika Jemeńska.

GOSPODARKA
Podstawą gospodarki Jemenu jest rolnictwo. Ważnym źródłem dochodów są też: praca Jemeńczyków w arabskich krajach naftowych
— głównie w Arabii Saudyjskiej (ponad 900 tys. osób).
Z turystycznego punktu widzenia północny Jemen (dawna Jemeńska Republika Arabska) i południowy Jemen (dawna Ludowo-Demokratyczna Republika Jemenu) stanowią odrębne regiony.

REGIONY, WALORY TURYSTYCZNE
W północnym Jemenie zaznacza się silny kontrast między poszczególnymi krainami: nadmorską niziną Tihama, wznoszącymi się nad nią masywami górskimi oraz płasko-wyżowym zapleczem stepowym. Tihama stanowi piaszczystą pustynię. Wybrzeże Morza Czerwonego jest mało dostępne, zamulone, wydmowe, miejscami z rafami koralowymi. Góry cechuje bogata roślinność (dłuższa pora opadowa). Niżej rosną tamaryszki, akacje, drzewo świętojańskie, figowiec, wyżej — plantacje kawy, bawełna, zboża. Jest to obszar silnie zaludniony i wykorzystywany rolniczo (uprawa tarasowa, systemy irygacyjne). Płaskowyż, który urozmaicają stożki wygasłych wulkanów, jest również krainą rolniczą — z uprawą zbóż, winnej latorośli, sadami owoców podzwrotnikowych. Leży tu, najczęściej odwiedzana przez turystów, stolica kraju Sana, miasto liczące ponad 2 tys. lat, położone na wysokości 2170 m n.p.m. przy starym szlaku karawanowym z Mekki do Adenu. Sana słynie z oryginalnych, jemeńskich, glinianych wieżowców (głównie 4-6 pięter), z ozdobnymi białymi alabastrowymi fasadami i polichromią. Atrakcjami miasta są też: tureckie fortyfikacje, wiele meczetów, pobliskie góry, kilka wysokiej klasy hoteli oraz arabskie targowiska. Cenne zabytki znajdują się też w: Marib (sabejskie świątynie, ruiny wielkiej tamy sprzed 2 tys. lat), Sirwah (świątynie himjaryckie), Zabid (układ Xll-wiecznego miasta), Taizz, Ibb (jemeńskie wieżowce i meczety), Al-Hudajda (port i stare miasto) i Mokka (dawny główny port wywozu słynnej kawy arabskiej).
Na wybrzeżu cieśniny Bab al-Mandab schodzą się krawędzie Półwyspu Arabskiego: zachodnia z krawędzią południową ciągnącą się nad Zatoką Adeńską. Wybrzeże południowego Jemenu jest wąskie, piaszczyste, za nim piętrzy się wysoki wał górski przecięty dolinami biegnącymi równolegle do linii brzegowej. Panuje tu bardzo uciążliwy, gorący klimat — stąd nazwa Hadramaut (kraj słonecznego żaru). W oazach rosną gaje podzwrotnikowych drzew owocowych: daktylowców, bananów, mangowców; uprawia się bawełnę, tytoń. W górach są rozległe przestrzenie pustynne. W górnych częściach dolin zielenią się pastwiska, rosną krzewy (dające cenne w przeszłości kadzidła, mirrę). Między łańcuchami rozciągają się doliny górskie, najgęściej zaludnione i wykorzystywane rolniczo (uprawa kukurydzy, sezamu, tytoniu). Hadramaut jest bardzo zróżnicowany etnicznie. We wschodniej i północnej części utrzymuje się nomadyzm.

ZABYTKIObszar bogaty jest w zabytki. Głównymi ich skupiskami są: rejon miast Al-Haura, Szibam, Tarim (najwspanialsze przykłady glinianych wieżowców — 4 do 10 pięter, ponad 300 meczetów, podziemne systemy nawadniające), Szabwa (wieżowce), Al-Mukalla (wieżowce, sułtański pałac z XVII w.), Asz-Szihr (stare domy, sabejskie świątynie), Kąsam (w pobliżu grobowiec przedislamskiego świętego Nabi Huda, cel pielgrzymek) i Aden zbudowany na stożku wygasłego wulkanu, panujący nad wyjściem z Morza Czerwonego na Ocean Indyjski (ruiny himjaryckie, arabskie pałace, osmańskie fortyfikacje, wiktoriańskie budowle). Aden — dawna stolica Jemenu Południowego, jest najbardziej przygotowany do obsługi turystyki (hotele, lontisko, port, tereny rekreacyjne).