Tajlandia, Królestwo Tajlandii

Obszar 514 tys. km2; 72 prowincje; 55,5 min ludności (1989 r.); 108 osób na 1 km2; stolica Bangkok (5,6 min mieszk.); ok. 18% ludności miejskiej; większe miasta (tys.): Nakhon Ratczasima (207), Songkhla (173), Cziang Maj (158); Tajowie 80%, Chińczycy 12%, Malajowie 4%, ponadto Khmerowie, Karenowie, Hindusi; język syjamski; buddyści 95%, muzułmanie 4%,
chrześcijanie 0,6%, wyznawcy konfucjanizmu 0,3%; grunty orne 31%, lasy 39%; struktura zatrudnienia: przemysł i budownictwo 10%, rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo 74%, handel 9%, usługi 10%; na 100 km2: 0,75 km Unii kolejowych, 4,9 km dróg o twardej nawierzchni; waluta: 1 baht = 100 satangów.

W ukształtowaniu powierzchni Tajlandii przeważają rozległe równiny: Korat na wschodzie i Menamu w środkowej części kraju. Wzdłuż zachodnich granic i na północy ciągną się liczne południkowe pasma górskie (Tanen Tong Dan), rozdzielone głęboko wciętymi dolinami rzek, z najwyższym szczytem Doi Inthanon (2595 m n.p.m.). Ku południowi obniżają one swoją wysokość (pasmo Bilauk-taung 1531 m n.p.m.), a na Półwyspie Malajskim przyjmują formę pojedynczych wzniesień.
Wzdłuż zachodniego wybrzeża Półwyspu Malajskiego leżą liczne wyspy, z których największą jest Phuket (pow. 800 km2).
Tajlandia ma klimat zwrotnikowy monsunowy, wilgotny (pora deszczowa trwa od maja do października, sucha — od grudnia do lutego), w części południowej równikowy wilgotny. Średnie temperatury miesięczne wahają się od 20-28°C na północy kraju do 27-29°C na Półwyspie Malajskim. Roczna suma opadów na nizinach we wnętrzu kraju wynosi 800-1000 mm, na południu dochodzi do 4500-4800 mm, w górach przekracza miejscami 5000 mm.
Rzeki (Menam 1200 km, Mun 673 km, Ping 590 km, Yom 555 km, Pasak 513 km dł.) cechują się znacznymi wahaniami poziomu wód oraz częstymi wylewami.
Około 39% powierzchni kraju zajmują lasy, w większości wilgotne typu monsunowego, a także wiecznie zielone lasy równikowe występujące na Półwyspie Malajskim i wybrzeżu południowo-wschodnim. Tereny o mniejszych opadach (głównie Równina Korat) pokrywa sawanna. Najcenniejsze gatunki flory i fauny są chronione w 4 parkach narodowych oraz 11 rezerwatach przyrody. Żyją w nich m.in. słonie, nosorożce, tapiry, tygrysy, leopardy, gibbony oraz liczne gatunki ptaków.
Pierwsze plemiona syjamskie (tajskie) przybyły na tereny dzisiejszej Tajlandii z południowo-zachodnich Chin w III w. n.e. W X -XIII w. wyparły lub zasymilowały Khmerów żyjących w dorzeczu Menamu, zakładając w górnej jego części państwo Sukhothai. W 1350 r. założono Ajutthaję — stolicę królestwa, które objęło prawie całe terytorium obecnej Tajlandii oraz m.in. znaczną część Kambodży, Laosu i Birmy. Od XIII w. zaczęła się kształtować właściwa sztuka Tajlandii, ograniczając dotychczasowe wpływy kultury khmerskiej oraz wschodnioindyjskiej i birmańskiej, do dziś widoczne zwłaszcza w architekturze świątyń wieżowych (m.in. Wat Mahathat w Lop Buri. X w.). Jej rozkwit trwał do schyłku XVII w. i pozostawił liczne budowle sakralne typu śikhary (zwane pra-prang) oraz dzwonowate stupy (pra-czedi) zachowane zwłaszcza w Ajutthai (Wat Bhuddai Swa-ria, XIII w., Wat Pra-Ram, XIV w., Wat Pra-Mahathat, XIV w.). Pozostałością z tego okresu są także monumentalne rzeźby (np. posąg Buddy w świątyni Wat Mahathat w Sawankhalok, XIII w.), liczne brązowe figury Buddy o stylizowanej formie, a także malowidła ścienne w świątyniach (od XV w. z wpływami chińskimi, np. w Wat Rat Burana, XIV w., i Wat Mahathat w Ajutthai, XIV w.) oraz wyroby z laki. Spory wewnętrzne, a także wojny z państwami ościennymi, zwłaszcza z Birmą w XVI-XVIII w., spowodowały osłabienie królestwa Tajów (w 1767 r. Birmań-czycy zniszczyli Ajutthaję).
Próby utrzymania kraju w izolacji i niezależności od mocarstw kolonialnych, podejmowane od momentu pojawienia się pierwszych Europejczyków (kupców portugalskich w 1511 r.) u wybrzeży Tajlandii, pozwoliły przez wiele lat zachować jej niepodległość. Dopiero w wyniku nierównoprawnych traktatów z Wielką Brytanią (w 1885 r.), Francją i Stanami Zjednoczonymi (1856 r.) oraz innymi państwami Europy, Tajlandia stała się faktycznie krajem półkolonialnym, formalnie niepodległym. Ekspansji politycznej i gospodarczej państw kolonialnych (głównie Wielkiej Brytanii) towarzyszyło przekształcenie dotychczasowych stosunków feudalnych w nowe struktury administracyjne, wzorowane na brytyjskich. Wzory europejskie zaczęły także przenikać (od XVII w.) do sztuki tajskiej, zwłaszcza budownictwa rezydencjalnego (pałace królewskie w Ajutthai i Lop Buri). W XIX w. wznoszono budowle łączące cechy miejscowej architektury z formami włoskiego renesansu (np. pałac królewski w Bangkoku).
Na początku XX w. wykształciła się obecna postać terytorialna państwa Tajów, będąca wynikiem rywalizacji francusko-brytyjskiej w Azji Południowo-Wschodniej. Przyniosła ona w 1904 r. utratę wcześniej zdobytych prowincji Kambodży i części Laosu, a w 1909 r. — niewielkich obszarów na Malajach. W czasie II wojny światowej Tajlandia była sojusznikiem Japonii (wojska japońskie przebywały na jej terytorium). Po jej zakończeniu związała się politycznie i gospodarczo ze Stanami Zjednoczonymi, czego wyrazem była m.in. interwencja wojsk tajlandzkich w wojnie w Wietnamie i Laosie.

Regiony turystyczne
Na obszarze Tajlandii możną wyróżnić 4 regiony turystyczne: Środkowy, Wschodni, Południowy i Północny.

Region Środkowy
Region Środkowy obejmuje Nizinę Menamu oraz północne wybrzeża Zatoki Tajlandzkiej. Największym ośrodkiem ruchu turystycznego regionu (a także całej Tajlandii — 70% wszystkich przyjazdów z zagranicy) jest Bangkok. Położony nad Menamem ok. 30 km od Zatoki Tajlandzkiej, został założony w 1687 r. jako ośrodek wojskowy, na miejscu dawnej osady rybackiej. W 1782 r. zaczął pełnić funkcję stolicy państwa, stając się wkrótce jedną z naj-
większych metropolii Azji Południowo-Wschodniej. Oprócz roli głównego centrum życia politycznego, gospodarczego i kulturalnego Tajlandii, jest on jednym z największych węzłów komunikacji lotniczej między Azją a Europą (międzynarodowy port lotniczy Dong Muang). Większa część Bangkoku zajmuje tereny położone na wschodnim brzegu Menamu. W strukturze funkcjonalno-przestrzennej miasta można wyróżnić kilka różniących się dzielnic, m.in. królewską, usługowo-handlową, mieszkalną i rozrywkową. Odrębny charakter ma również dzielnica chińska oraz część Bangkoku zwana Thon Buri (tzw. tajska Wenecja), w której ulice zastępują kanały wodne (tzw. klongi) otoczone rzędami drewnianych domów na palach.

Głównym obszarem koncentracji ruchu turystycznego w obrębie stolicy jest plac Pra Mane, położony w najstarszej części Bangkoku. W jego pobliżu znajdują się liczne zabytki (głównie z XVIII-XIX w.), do których należy m.in. Wielki Pałac Królewski oraz świątynie buddyjskie": Wat Pra Kaeo, Wat Po (Świątynia Leżącego Buddy), Wat Trimitr (Świątynia Złotego Buddy), Wat Aruna (Świątynia Brzasku), Wat Mahathat (Klasztor Wielkiej Relikwi), Wat Benchamabophit (Świątynia Marmurowa), Wat Suthat i Wat Sa Ket. Dużą frekwencją turystów odznacza się Muzeum Narodowe w Bangkoku — największa tego typu instytucja w Azji Południowo-Wschodniej, Muzeum Antropologiczne oraz Dom Jima Thompsona — prywatna kolekcja sztuki azjatyckiej. Oryginalną atrakcję stanowi wizyta w Instytucie im. Pasteura, specjalizującym się w wytwarzaniu szczepionek. W prowadzonej w nim hodowli gadów prezentuje się bowiem turystom pobieranie jadu węży. Widowiskowy charakter mają spektakle teatralne, zwłaszcza występy narodowego baletu klasycznego, imprezy sportowe (m.in. pokazy boksu tajskiego), a także uroczystości organizowane z okazji świąt państwowych i religijnych. Bangkok ma wiele terenów wypoczynkowych. Wśród nich rozległy park wodny (Suan Siam Water Park) o powierzchni ok. 50 ha, będący największym kompleksem rekreacyjnym w Azji Południowo-Wschodniej. Stolica Tajlandii stanowi też ważne centrum turystyki kongresowej (170 międzynarodowych konferencji w samym tylko 1982 r.). Jest również „metropolią rozrywki"), z dzielnicą licznych restauracji, barów nocnych, kasyn gry itp., których powstanie związane jest głównie z pobytem żołnierzy amerykańskich w Azji Południowo-Wschodniej w czasie wojny w Wietnamie.

Wśród miejscowości położonych w pobliżu Bangkoku liczną frekwencją odznacza się Muang Boran (Ancient City) — największe na świecie muzeum budownictwa w plenerze, obejmujące ok. 70 wiernych kopii najcenniejszych obiektów tajskiej architektury w skali naturalnej i w pomniejszeniu. Zaintereso-
waniem turystów cieszy się także pobliska farma krokodyli, na której można obserwować życie ok. 30 tys. tych zwierząt, a także innych przedstawicieli fauny objętych ochroną, m.in. lwów, tygrysów, gibbonów i słoni, zgromadzonych w niewielkim ogrodzie zoologicznym.

Ważnym ośrodkiem ruchu turystycznego jest Ajutthaja, nazywana często azjatyckimi Pompejami. Położona w delcie Menamu, w odległości ok. 85 km na północ od Bangkoku, była już częściowo zasiedlona w XI w. Za datę jej założenia uważa się jednak 1350 r., kiedy to ustanowiono ją stolicą rozległego państwa tajskiego. Z biegiem lat Ajutthaja stała się głównym centrum politycznym, handlowym i kulturalno-religijnym Azji Południowo-Wschodniej. W XVII w. była jedną z największych metropolii na świecie, zamieszkałą przez ponad milion obywateli, miastem orientalnego przepychu i bogactwa. W 1767 r. została zniszczona przez wojska birmańskie, a jej ludność uprowadzona do niewoli. Wydarzenie to jest do dziś w świadomości Tajów największą w ich dziejach klęską narodową. Wśród dawnych budowli na szczególną uwagę zasługuje zespół zabudowań pałacu królewskiego (XIV w.) oraz liczne świątynie, m.in.: Wat Bhuddai Swaria (XIII w.), Wat Na-Pramane (XIII w.), Wat Pra-Mahathat (XIV w.), Wat Rat Burana (XIV w.), Wat Yai Chai Mongkol (XIV w.) i Wat Phu Kao Thong (XVI w.).
Cenne zabytki architektoniczne znajdują się w Bang Pa-ln (zespół budowli pałacu królewskiego w stylu europejskim i tajskim z XIX w.), Lop Buri (budowle z czasów kultury khmerskiej, m.in. świątynie Wat Mahathat, Pra-Prang Sam Yod i Pra Kan Shrine) oraz Nakhon Pathom (sanktuarium buddyzmu z jedną z najstarszych — z II w. n.e., i najwyższych w świecie buddyjskim — 127 m wysokości, świątynią Pra Pathom Chedi).

Wśród obiektów pochodzących z okresu II wojny światowej szczególną sławą cieszy się most na rzece Kwai, wzniesiony w pobliżu miasta Kanczanaburi na pograniczu z Birmą w latach 1942-43 przez wojennych jeńców alianckich w niewoli japońskiej. Stanowił on odcinek tzw. „toru śmierci" — linii kolejowej łączącej okupowane przez Japończyków Malaje z Birmą. Jej budowa kosztowała życie ponad 100 tys. robotników.
Obszarem koncentracji ruchu turystycznego w Regionie Środkowym są również północne wybrzeża Zatoki Tajlandzkiej, z licznymi kąpieliskami i ośrodkami sportów wodnych. Wśród nich najbardziej znana jest Pattaya, nazywana często tajlandzką Riwierą — jeden z największych nadmorskich ośrodków wypoczynkowych Azji. Jej aktywizacja turystyczna rozpoczęła się na początku lat sześćdziesiątych przekształcając z biegiem lat dotychczasową wioskę rybacką w nowoczesne kąpielisko morskie, w którym przebywa rocznie ok. 600 tys. turystów (w tym 80% obcokrajowców).
Do licznie uczęszczanych kąpielisk należy także: Rayong, Bang Saen, Ang Sila, Thon Buri, Ko Lan, Bang Lamung, Trat, Hua Hin i Prachuap Khiri Khan.
Atrakcją turystyczną omawianego regionu są także 3 parki narodowe (Khao Yai, Khao Samroiyod i Thung Salaeng Luang) oraz 8 rezerwatów przyrody. Najbardziej znanym obszarem chronionym jest park narodowy Khao Yai, położony ok. 200 km na północno-wschód od Bangkoku. Odwiedza go rocznie ok. 1 mln osób.

Region Wschodni
Region Wschodni obejmuje Równinę Korat. Od północy i wschodu jego granicę stanowi rzeka Mekong, od południa góry Dangrek, od zachodu zaś góry Phetczabun.
Największym miastem i głównym ośrodkiem ruchu turystycznego regionu jest Nakhon Ratczasima. Równina Korat była już częściowo zasiedlona w czasach prehistorycznych, stąd też spotkać tu często można pozostałości dawnego osadnictwa, głównie neolitycznego. Do najbardziej znanych znalezisk archeologicznych należą neolityczne wyroby garncarskie i przedmioty z brązu oraz rysunki w grotach skalnych odkryte w Bang Chieng, w pobliżu Udon Thani. Większość znalezionych przedmiotów zgromadzono w muzeach w Udon Thani i Khon Kaen. W późniejszym okresie swoich dziejów obszar Równiny Korat podlegał wpływom królestwa Kambodży, czego rezultatem są m.in. zachowane do dziś budowle wzorowane na architekturze khmerskiej. Podobieństwo do stylu budownictwa w Angkor (IX-XIV w.) wykazują zwłaszcza świątynie w Phimai, Prasat Panom Rung, Buriram, Surin, Udon Thani, Sakon Nakhon i Kalasin. Omawiany region słynie z tradycji ludowych oraz licznych uroczystości religijnych i festiwali. Do najbardziej znanych należy tzw. Festiwal Słoni w Surin. Uznaniem cieszy się sztuka ludowa mieszkańców regionu, zwłaszcza wyroby rzemiosła artystycznego (m.in. ręcznie tkane jedwabie i wyroby garncarskie). Atrakcyjność turystyczna Równiny Korat związana jest także z jej walorami przyrodniczymi. Najbardziej cenne gatunki flory i fauny omawianego obszaru chronione są w parku narodowym Phu Kradeung, położonym na północny-zachód od Udon Thani, na pograniczu z Laosem.

Region Południowy
W jego skład wchodzi środkowa i północno-wschodnia część Półwyspu Malajskiego. Czysta i ciepła woda morska oraz rozległe plaże piaszczyste stwarzają tu szczególnie dogodne warunki do wypoczynku, stąd też tutejsze nadmorskie miejscowości pełnią najczęściej funkcję ośrodków rekreacyjnych. Do najbardziej znanych kąpielisk nad Morzem Andamańskim należy Phuket. Swoją atrakcyjność zawdzięcza on przede wszystkim wyspiarskiemu położeniu w strefie przybrzeżnej o wyjątkowo dużym bogactwie podwodnej flory i fauny17. Popularną miejscowością wypoczynkową zachodniego wybrzeża Półwyspu Malajskiego jest także Phang Nga18 oraz Krabi. Wśród licznych kąpielisk Zatoki Tajlandzkiej główną rolę odgrywa natomiast Songkhla. Położone nad niemal całkowicie zamkniętą zatoką morską ma dogodne warunki zwłaszcza do uprawiania żeglarstwa. W głębi lądu, w odległości ok. 30 km na południo-wschód od Songkhla, leży miejscowość Hat Yai — główny ośrodek komunikacyjny i handlowy południowej Tajlandii. Wśród towarów oferowanych licznym turystom szczególne zainteresowanie budzi tajska konfekcja oraz wyroby rzemiosła artystycznego importowane z krajów Azji Południowo-Wschodniej. Funkcje ośrodków wypoczynkowych na wschodnim wybrzeżu Półwyspu Malajskiego pełnią również: Surat Thani, Nakhon Si Thammarat, Phatthalung, Yala, Pattani i Narathiwat, a także wyspy Samui i Phangan w Zatoce Tajlandzkiej (w pobliżu Surat Thani).

Region Północny
Region Północny obejmuje górną część dorzecza Menamu. Jest to najwyżej położony i najbardziej zróżnicowany krajobrazowo obszar Tajlandii. Odznacza się także odrębnością kulturową ukształtowaną przez wpływy birmańskie. Widoczna jest ona m.in. w architekturze sakralnej oraz w specyficznym folklorze zamieszkujących go, do dziś na wpół koczowniczych, plemion (Meo, Yao, Karenowie, Lisu i in.). Tradycyjnym źródłem utrzymania znacznej liczby mieszkańców omawianego regionu była jeszcze do niedawna uprawa opium, prowadzona w trudno dostępnych rejonach górskich, zwłaszcza na obszarze tzw. „Złotego Trójkąta" (tereny pogranicza tajlandzko-birmańsko-laotańskiego).
Głównym ośrodkiem administracyjnym i turystycznym regionu jest Cziang Maj. Położone nad rzeką Ping, zostało założone w XIII w. jako stolica niezależnego królestwa. W okresie istnienia państwa Ajutthai stanowiło jego część, a po jego upadku dostało się pod panowanie Birmy. Od 1774. weszło ponownie w skład królestwa Tajów. Wśród zabytkowych budowli na szczególną uwagę zasługują zwłaszcza świątynie buddyjskie, wzniesione w większości w XV w. Należą do nich m.in.: Wat Pra That Doi Suthep — Sanktuarium Buddy odwiedzane przez licznych pielgrzymów z Tajlandii i sąsiadujących z nią krajów, Wat Suan Dok, Wat Chiang Man19, Wat Pra Sing i Wat Chedi Luang. Interesującym architektonicznie obiektem jest również królewski pałac zimowy (zbudowany w 1962 r.). Instytucją specjalizującą się w badaniach folkloru i kultury regionu jest miejscowy uniwersytet. Na jego terenie znajduje się muzeum z bogatymi zbiorami etnograficznymi.
Bezpośrednią obserwację codziennego życia mieszkańców regionu, połączoną z pokazami strojów i tańców ludowych, umożliwiają wycieczki organizowane do górskich wiosek położonych w pobliżu miasta. Znana jest zwłaszcza wioska Doi Pui, zamieszkała przez plemię Meo, a także Mae Sa Valley, w której znajduje się tzw. szkoła słoni przygotowująca te zwierzęta do prac związanych z wyrębem lasu. Atrakcję przyrodniczą stanowią wodospady Mea Klang (wys. ok. 100 m) oraz gorące źródła w Fang (50 źródeł o temp. wody powyżej 90°C). Wiele cennych gatunków górskiej flory i fauny znajduje się na terenie najwyżej położonego w Tajlandii parku narodowego Doi Inthanon.

Ważnym ośrodkiem ruchu turystycznego w Regionie Północnym jest Sukhothai — kolebka najstarszej państwowości plemion tajskich. W latach 1251-1350 znajdowała się tu stolica państwa. Z tego okresu pochodzą liczne świątynie buddyjskie, wśród nich m.in.: Wat Mahathat, Wat Sri Sawai, Wat Saphan Hin i Wat Chetuphon. Do pozostałych miast o walorach historycznych należą: Phitsanulok, Lampang, Lamphun, Cziang Raj, Kamphaeng Phet i Nan.