Turkmenistan

Obszar 488,1 tys. km2; 3622 tys. ludności (1990 r.); 7 osób na 1 km2; stolica Aszchabad (411 tys. mieszk.); inne miasta: Czardżou, Mary, Krasnowodzk; Turkmeni ok. 70%, Rosjanie, Uzbecy, w mniejszej liczbie Kazachowie, Tatarzy, Ukraińcy, Ormianie; język turkmeński; islam.

Turkmenistan graniczy z Iranem, Afganistanem, Kazachstanem i Uzbekistanem. Na zachodzie dochodzi do Morza Kaspijskiego. Linia brzegowa (ponad 800 km dł.) jest słabo rozwinięta. W części północnej głęboko w ląd wcina się zatoka Kara Bogaz-Goł.
Ponad 80% powierzchni kraju zajmuje Nizina Turańska, pokryta niemal w całości piaskami pustyni Kara-kum. Na południo-wschodzie, na wysokości ok. 1000 m n.p.m. znajdują się wyżyny Badchyz i Karabil oraz na granicy z Uzbekistanem odgałęzienie Gór Hisarskich — góry Kugitangtau (3139 m n.p.m.). Na południu kraju ciągną się na długości ok. 600 km graniczne z Iranem góry Kopetdag (2942 m n.p.m.). Na północo-za-chód od nich wznoszą się odosobnione masywy Małego i Wielkiego Bałchanu. Między północnymi krańcami gór Kopet-dag a wybrzeżem rozciąga się Nizina Zachodnioturk-meńska z przybrzeżną depresją (25 m p.p.m.). Nad zatoką Kara Bogaz-Goł wznoszą się urwiste skarpy wyżyny Ustiurt (zachodni fragment stanowi Płaskowyż Krasnowodzki).

W Turkmenistanie panuje klimat suchy, wybitnie kontynentalny na pograniczu stref klimatu podzwrotnikowego i umiarkowanego ciepłego. Średnia roczna temperatura powietrza wynosi 14-16°C. Latem rzadko spada poniżej 35°, a na pustyni Kara-kum osiąga 50°C. Piaski pustynne nagrzewają się wówczas do 80°C. Średnia temperatura stycznia waha się od -4°C na północy do 4°C na południo-zachodzie, średnia temperatura lipca od 28 do 32°C. Roczna suma opadów wynosi od 80 mm na północo-wschodzie do powyżej 300 mm w górach. Większa część powierzchni kraju pozbawiona jest odpływu
powierzchniowego. Do nielicznych rzek należą Amu-daria (ok. 100 km), Tedżen (ok. 300 km), Murgab, Atrek.
Najstarsze ślady osadnictwa na ziemiach obecnego Turkmenistanu pochodzą z okresu paleolitu. W I tysiącleciu p.n.e. żyły tu ludy irańskie: Partowie, Chorezmijczycy, Massageci, Dachowie. Świadczą o tym wykopaliska w Chorezmie i Mary. W III w. p.n.e. panowali tu Partowie i w tym okresie sztuka pozostawała pod wpływem hellenistycznym (zabytki Nisy). Od połowy VI w. nastąpił napływ plemion tureckich, które podbiły i zasymilowały ludność miejscową. Na początku VII w. część obecnego Turkmenistanu zajęta została przez Arabów, którzy wprowadzili sztukę islamu (m.in. meczet Tałchatan Baba w pobliżu Mary). Na okres od IX do XI w. przypada znaczny rozkwit rolnictwa (urządzenia nawadniające), handlu, rzemiosła i miast (Mary, Urgencz, Nisa i in.). Sprzyjało temu położenie przy szlakach karawanowych łączących Azję Środkową z Bliskim Wschodem i Europą. W okresie 1219-21 r. obszar ten został zniszczony przez Czyngis-chana, a po rozpadzie jego imperium należał do Złotej Ordy. W XIV w. Turkmenistan wszedł w skład państwa Timura. Nastąpiło ożywienie w sztuce. Budowle tego okresu odznaczają się coraz większą dekoracyjnością (zabytki Urgenczu, meczet w Anau — XV w.). Nastąpił rozwój kobiernictwa. W XVI w. część kraju dostała się pod panowanie Uzbeków — chanów Chiwy i Buchary, część zagarnął Iran. W połowie XIX w. rozpoczęła się penetracja polityczna i kulturowa Rosji. W 1881 r. na obszarze zajętym przez Rosję utworzono Obwód Zakaspijski, włączony później do kraju turkiestańskiego, pozostałą część zostawiono w rękach chanów Chiwy i Buchary. W 1918-24 r. Turkmenistan wchodził w skład Turkiestańskiej Autonomicznej SRR w ramach Federacji Rosyjskiej. W 1924 r. utworzono Turkmeńską SRR. W 1991 r. w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego Turkmenistan uzyskał niezależność.
Aszchabad (do 1919 r. Aschabad, 1919-27 r. Połtorack) — stolica Turkmenistanu, jest dużym ośrodkiem przemysłowym, kulturalnym i naukowym. Początki Aschabadu sięgają III w. p.n.e. Istniały tu bogate osady, których mieszkańcy zajmowali się rolnictwem. Miasto powstało w 1881 r. w miejscu osady Aschabad „miasto miłości". Od 1897 r. Aszchabad był ważnym ośrodkiem Obwodu Zakaspijskiego, a od 1924 r. stolicą Turkmenii.
Do atrakcji turystycznych na terenie miasta należą: Muzeum Sztuki, w którym znajduje się dzieło kilku pokoleń tkaczy turkmeńskich — dywan o powierzchni 193,5 m2 i wadze 865 kg; Muzeum Krajoznawcze; Kanał Kara-kumski — największy tego typu obiekt na świecie.
W pobliżu miasta znajdują się ruiny meczetu z XV w. oraz Pieczary Bachardeńskie z podziemnym jeziorem.
Krasnowodzk — założony został w 1869 r. jako fort wojskowy. Obecnie jest to port nad Morzem Kaspijskim na południowym brzegu Półwyspu Krasnowodzkiego okalającego od południa zatokę Kara Bogaz-Goł.
Ciekawostką geograficzną jest zatoka Kara Bogaz-Goł (pow. 13 tys. km2, temp. wody w lecie 35°C, w zimie ok. 0°C). Intensywne parowanie powoduje obniżenie poziomu wody i wzrost zasolenia (300%o), skutkiem czego następuje wytrącanie się soli i osadzanie się jej na brzegach i dnie. Zatoka jest rejonem eksploatacji soli glauberskiej.