Wietnam

Obszar 329,6 tys. km2; 36 prowincji; 3 miasta wydzielone oraz tzw. okręg specjalny, obejmujący miasto Vung Tau i wyspę Con Dao; 66,8 min ludności (1989 r.); 203 osoby na 1 km2; stolica Hanoi (2,7 min mieszk.); ok. 20% ludności miejskiej; większe miasta (tys.): Ho Chi Minh (dawny Sajgon, 3420), Hajfong (1279), Danang (492); Wietnamczycy 88%, ponadto ludy Tay, Muongowie, Tajowie, Nung, Meo, Zao, Czamowie, Chińczycy; język wietnamski; buddyści 55%, katolicy, muzułmanie, wyznawcy kultów prymitywnych; grunty orne 17%, łąki i pastwiska 15%, lasy 22%; struktura zatrudnienia: rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo ok. 66%, przemysł i budownictwo 22%, handel 7%; na 100 km2: 0,8 km linii kolejowych, 18 km dróg zdatnych do ruchu samochodowego; waluta: 1 dong = 10 hao = 100 xu.

Wietnam odznacza się silnie zróżnicowaną rzeźbą terenu — ok. 70% powierzchni stanowią góry i wyżyny rozcięte głębokimi dolinami licznych rzek. W północnej części kraju wznoszą się łańcuchy górskie przekraczające często wysokość 2000 m n.p.m., w których rozwinęły się miejscami zjawiska krasowe (zwłaszcza w masywach Bac Son i Dong Van). Głównym pasmem górskim jest Hoang Lien Son z najwyższym szczytem Wietnamu Fan Si Pan (3143 m n.p.m.). W środkowej części kraju znajdują się góry Truong Son (zwane też Górami Annamskimi), które w południowej części Wietnamu przechodzą w rozległy płaskowyż Thai Nguyen. Góry Truong Son na odcinku granicznym z Laosem są zbudowane przeważnie z wapieni, o silnie rozwiniętych zjawiskach krasowych. Rozległe niziny aluwialne tworzą dwie delty głównych rzek: Mekongu (pow. delty 52 tys. km2) oraz Rzeki Czerwonej (15 tys. km2). W obrębie wybrzeży morskich najbardziej urozmaiconym krajobrazem odznacza się rejon zatoki Bac Bo z archipelagiem kilku tysięcy wysp przybrzeżnych (największe Cat Ba i Cai Bau).
Wietnam ma klimat monsunowy wilgotny, w części północnej zwrotnikowy, na południu podrównikowy. Średnia temperatura najcieplejszego miesiąca (lipca na północy, marca na południu) wynosi od 28 do 29°C na całym obszarze kraju, najchłodniejszego zaś (stycznia na północy, grudnia na południu) waha się od 15°C na północy do 26°C na południu. Roczna suma opadów sięga 1500-2000 mm, w górach dochodzi do 3000 mm. Pora deszczowa trwa od maja do listopada. W górach na pograniczu z Chinami występują sporadycznie opady śniegu. Do północnej części kraju docierają często tajfuny.
Około 1/4 powierzchni Wietnamu pokrywają lasy, wśród których przeważają równikowe i podrównikowe lasy monsunowe. Odznaczają się one dużym bogactwem gatunków, wśród których szczególnie cenne są: "drzewo żelazne", "drzewo czerwone" (służące m.in. do wyrobu przedmiotów ozdobnych), drzewo bang-lang, kamforowe, lakowe itp. Powyżej 1000 m n.p.m. wilgotne lasy równikowe przechodzą w lasy strefy umiarkowanej, w których występuje m.in. dąb, buk, kasztanowiec i sosna. W podszyciu leśnym, a także wzdłuż rzek powszechny jest bambus (ok. 4-5% pow. kraju), a wzdłuż zatapianych przypływami wybrzeży - lasy namorzynowe.
Bogata jest fauna Wietnamu. Jej przedstawicielami są m.in.: słoń, tygrys, pantera, tapir i nosorożec. Liczne są gatunki małp. Część świata zwierzęcego, podobnie jak w innych krajach równikowych stanowi zagrożenie dla zdrowia, a nawet życia człowieka (moskity, jadowite węże i pająki, ameba — niebezpieczna zwłaszcza dla przybyszów ze strefy klimatu umiarkowanego).
Wskutek interwencji amerykańskiej w Wietnamie znaczna część środowiska naturalnego kraju uległa zniszczeniu. Dotyczy to zwłaszcza Wietnamu Południowego, w którym środkami mechanicznymi i chemicznymi zlikwidowano kilkaset tysięcy hektarów terenów leśnych (14% pow. zadrzewionej) oraz 8% powierzchni uprawnej. Usunięcie zniszczeń wojennych naturalnego środowiska Wietnamu potrwa kilkadziesiąt, a w niektórych obszarach zapewne nawet kilkaset lat.
Zalążek państwa wietnamskiego istniał już, według tradycji wietnamskiej, w trzecim tysiącleciu p.n.e. w północnej części kraju (Bac Bo). Według źródeł historycznych pierwsze państwo wietnamskie — Van Long — powstało w dorzeczu Rzeki Czerwonej w III w. p.n.e. Od IV w. p.n.e. do II w. n.e. w północnym Wietnamie rozwinęła się kultura Dong-son, której pozostałościami są liczne wyroby z brązu. W pierwszym tysiącleciu naszej ery Wietnam znajdował się, z wyjątkiem krótkotrwałych okresów niepodległości, pod panowaniem Chin. Przejawem głębokiego oddziaływania kultury chińskiej było m.in. przyjęcie alfabetu chińskiego, którego używano w Wietnamie aż do XVIII w., a także rozpowszechnienie buddyzmu (od VI w.) i konfuc-janizmu (XIII w.) oraz chińskiego stylu architektury (m.in. świątynie w Hanoi: Mot Cot, XI w., Hai Ba, XII w., Ngoc Son, XIX w., Akademia Literatury, XI w.). Z tego okresu pochodzą chińskie groby z wyrobami rzemiosła artystycznego w Nghi Ve, Bac Ninh, Vinh Yen i in. W V-VIII w. n.e. w środkowym Wietnamie rozwinęła się kultura państwa Czamów (wykształcona na podłożu hinduistycznym), którą reprezentują ceglane świątynie wieżowe typu kalana (ruiny w Mi Son: świątynia Bhadreśwary z X w.; w Binh Dinh i Phan Rang). Po uzyskaniu niepodległości w X w. rozpoczęła się ekspansja Wietnamu w kierunku południowym, połączona z migracją ludności z przeludnionej delty Rzeki Czerwonej. Po opanowaniu delty Mekongu (teren rywalizacji z Syjamem) i przyłączeniu jej wraz z tzw. Kochinchiną w 1658 r. do Wietnamu (ówczesnego cesarstwa annams-kiego ze stolicą w Hue), jego terytorium było zbliżone do dzisiejszego obszaru państwa. W XVI -XVIII w. w Wietnamie zaczęli pojawiać się Europejczycy — głównie kupcy i misjonarze francuscy, którzy m.in. przyczynili się do wprowadzenia alfabetu łacińskiego na miejsce pisma chińskiego. W latach 1858-62 Francja podjęła pierwszą wojnę kolonialną przeciw Wietnamowi, w wyniku której opanowała Kochinchinę. Rezultatem drugiej wojny (w 1884 r.) było narzucenie protektoratu na cały kraj (w porozumieniu z Chinami), który stał się posiadłością francuską w ramach tzw. Indochin Francuskich. W 1940 r. do Wietnamu wkroczyły wojska japońskie, które w 1945 r. rozwiązały administrację francuską. Po klęsce Japonii w II wojnie światowej faktyczną władzę w kraju przejęli komuniści wietnamscy pod przewodnictwem Ho Chi Minha (ruch narodowowyzwoleńczy w Wietnamie narastał od zakończenia I wojny światowej), którzy 3 IX 1945 r. proklamowali w Hanoi Demokratyczną Republikę Wietnamu. Rozwój młodej republiki zahamowała interwencja wojsk francuskich w 1946 r. zakończona przegraną Francji (bitwa pod Dien Bien Phu, 1954 r.). Na mocy porozumień genewskich z 1954 r. Francja uznała suwerenność Wietnamu; równocześnie jednak ustalony został podział kraju (wzdłuż rzeki Ben Hai, w pobliżu 17° szer. geogr. pn.) na dwa państwa: Wietnam Północny (Demokratyczna Republika Wietnamu) o powierzchni 157 tys. km2, ze stolicą w Hanoi, oraz Wietnam Południowy (Republikę Wietnamu) o powierzchni 173 tys. km2, ze stolicą w Sajgonie. Narastające napięcia społeczne w Wietnamie Południowym (związanym politycznie i gospodarczo ze Stanami Zjednoczonymi) przerodziły
się w ruch partyzancki (dążący m.in. do zjednoczenia kraju), który w pierwszej połowie lat sześćdziesiątych przejął kontrolę nad znaczną częścią państwa. W celu powstrzymania dążeń narodowowyzwoleńczych Stany Zjednoczone udzieliły pomocy wojskowej reżimowi sajgońskiemu, a w 1965 r. przystąpiły do bezpośredniej interwencji zbrojnej — wysłania armii ekspedycyjnej do Wietnamu Południowego i bombardowania lotniczego Wietnamu Północnego. Po wycofaniu wojsk amerykańskich (1973 r.) i pokonaniu armii reżimowej (Sajgon zdobyto 30 IV 1975 r.) nastąpiło faktyczne zjednoczenie Wietnamu. 3 VII 1976 r. proklamowano utworzenie Wietnamskiej Republiki Socjalistycznej, ze stolicą w Hanoi.
W okresie kolonialnym w Wietnamie zbudowano wiele ośrodków wypoczynkowych dla przebywającego tam personelu administracji francuskiej. Do najbardziej znanych należało kąpielisko morskie Cap St.-Jacques (ob. Vung Tau) położone na południu od Sajgonu oraz górska stacja klimatyczna Dalat, leżąca na wysokości ok. 1500 m n.p.m. w południowej części płaskowyżu Thai Nguyen. Funkcję ośrodków rekreacyjnych pełniły także Tra Co (nadmorski ośrodek wypoczynkowy na granicy z Chinami), kąpieliska morskie Do Son (w pobliżu Hajfongu) i Sam Son (przy ujściu rzeki Song Ma) oraz miejscowości górskie: Sa Pa (w górach Hoang Lien Son), Tam Dao (na północo-zachód od Hanoi), Bach Ma i Ba Na (w pobliżu Danangu). Na potrzeby głównie amerykańskiego personelu wojskowego zbudowano wiele nowoczesnych hoteli, zwłaszcza w Sajgonie oraz nadmorskich miejscowościach - Vung Tau, Nha Trang, Qui Nhon i innych.
Konieczność rozwiązania pilnych problemów gospodarczych i społecznych, będących skutkiem wyniszczających działań wojennych powoduje, że rozwój turystyki w Wietnamie na szerszą skalę jest przedsięwzięciem na razie perspektywicznym. Zagraniczny ruch przyjazdowy do Wietnamu jest niewielki (167 tys. turystów w 1989 r.) i koncentruje się w głównych ośrodkach kraju. Zalicza się do nich Hanoi, Ho Chi Minh i Hue.
Hanoi — położone nad Rzeką Czerwoną, zostało założone w VI w. Od 767 r. było twierdzą (rozbudowaną w IX w.), a od 1010 r. stolicą państwa. W XV w. zostało zniszczone przez najazd chiński, a w 1882 r., po opanowaniu przez Francuzów, stało się stolicą protektoratu Tonkinu. W latach 1887-1945 znajdowała się tu siedziba administracji francuskiej w Indochinach Francuskich. W 1945 r. proklamowano w Hanoi Demokratyczną Republikę Wietnamu. Od 1954 r. pełniło funkcję stolicy Wietnamu Północnego, a po zjednoczeniu całego kraju — stolicy Wietnamskiej Republiki Socjalistycznej (od 1976 r.). Zostało silnie zniszczone w wyniku bombardowań przez lotnictwo Stanów Zjednoczonych.
Główna część miasta położona jest na prawym brzegu Rzeki Czerwonej. W śródmieściu, zabudowanym domami jedno- i dwupiętrowymi, znajduje się niewielkie jezioro Hoan Kiem (Zwróconego Miecza) z wysepką, na której mieści się zabytkowa świątynia buddyjska Ngoc Son z XIX w. W północnej części miasta, w pobliżu jeziora Ho Tay (Jeziora Zachodniego) położony jest plac Ba Dinh — najbardziej reprezentacyjny fragment Hanoi, przy którym wznosi się pałac prezydencki i mauzoleum Ho Chi Minha. Wśród pozostałych obiektów stolicy na szczególną uwagę zasługują ponadto świątynie Mot Cot (Na Jednej Kolumnie) z XI w., Hai Ba (Dwóch Sióstr) z XI w., Akademia Literatury (Van Mieu) z XI w. oraz muzea (zwłaszcza historyczne i sztuki).
Ho Chi Minh (do 1976 r. Sajgon) — położony nad rzeką Sajgon ok. 80 km od jej ujścia do Morza Południowochińskiego, był osadą Khmerów. W 1675 r. został zdobyty przez Wietnamczyków i zamieniony w obóz wojskowy. W jego pobliżu kupcy chińscy założyli w 1780 r. osiedle Szolon (Cho Lon; Wielki Targ) o przeznaczeniu handlowym (zostało włączone do Sajgonu w 1932 r.). Po spaleniu przez Francuzów w 1859 r. został następnie odbudowany jako twierdza, stając się od 1867 r. ośrodkiem administracyjnym francuskiej Kochinchiny. W latach 1940-45 był okupowany przez Japończyków, a od 1954 do 1975 pełnił funkcję stolicy Wietnamu Południowego. Centrum miasta, powstałe w czasach kolonialnych, leży na zachodnim brzegu rzeki Sajgon. Śródmieście ma nowoczesną kilkupiętrową zabudowę, pochodzącą w znacznej części z okresu istnienia państwa południowowietnamskiego (m.in. wiele hoteli zbudowanych do użytku Amerykanów). Osobliwością miasta jest dzielnica Szolon, zamieszkała przez ludność chińską, żyjącą z handlu i drobnego przemysłu.
Hue — położone nad rzeką Huong w pobliżu wybrzeża Morza Południowochińskiego, zostało założone w 1635 r. Od 1687 r. do momentu podboju przez Francję było rezydencją władców tzw. cesarstwa annamskiego. W Hue znajduje się największe w kraju nagromadzenie zabytków dawnej architektury wietnamskiej. Liczne świątynie buddyjskie (najstarsze z początku XVIII w.) oraz kompleks pałaców cesarskich (z początku XIX w.) wybudowano na tzw. Wzgórzu Tronowym w pobliżu miasta.
Dogodne warunki do rozwoju turystyki wypoczynkowej istnieją na wybrzeżach morskich (temp. wody 26-28°C w ciągu całego roku). Największe możliwości aktywizacji turystycznej mają miejscowości będące już w czasach kolonialnych ośrodkami rekreacyjnymi, zwłaszcza Vung Tau, Do Son i Tra Co. Walorami krajobrazowymi odznacza się zatoka  Halong  w  pobliżu  Hong  Gai  (liczne
skaliste wyspy) oraz wybrzeże w rejonie Danangu, zbudowane ze skał wapiennych (tzw. Góry Marmurowe) z licznymi urwiskami, "oknami" skalnymi i grotami.
Wśród ośrodków wypoczynkowych położonych w głębi kraju szczególnie sprzyjające warunki do rozwoju turystyki mają: Dalat — miejscowość o klimacie "wiecznej wiosny" na płaskowyżu Thai Nguyen, a także liczne osady w górskich okolicach północnej części Wietnamu (zwłaszcza w paśmie Hoang Lien Son).